پِریلِپ‌ (به‌ تركی‌: پرلپه‌)، شهر و استانی‌ در جمهوری‌ مقدونیه‌. استان‌ پریلپ‌ با ٨٢٤‘١ كمـ٢ مساحت‌ و ٤٦٤‘٩٤ تن‌ جمعیت‌ (١٣٨٣ش‌ / ٢٠٠٥ م‌) در نواحی‌ مركزی‌ مقدونیه‌ واقع‌ است‌ و مركز آن‌ شهر تاریخی‌ پریلپ‌ است («فرهنگ‌ ... »؛ نیز نک‌ : اطلس‌ ... ).
شهر پریلپ‌ در °٤١ و ´٢٠ عرض‌ شمالی‌ و °٢١ و ´٣٣ طول‌ شرقی‌ در شمال‌ دشت‌ حاصل‌خیز پلاگونیا در دامنه‌های‌ رشته‌ كوه‌ بابونا واقع‌ است‌. این‌ شهر نام‌ خود را از قلعه‌ای‌ كوهستانی‌ به‌ همین‌ نام‌، به‌ معنی «مستقر بر كوه‌»، گرفته‌ است («اطلس‌ ... »، ١٤٠، فهرست‌؛ «پریلپ‌»، «مقدونیه‌ ... »؛ EI٢, VIII / ٣١٠). پریلپ‌ با ٨١٥‘٧٣ تن‌ جمعیت‌ (١٣٨٣ ش‌ / ٢٠٠٥ م‌) سومین‌ شهر بزرگ‌ مقدونیه‌ است («فرهنگ‌»؛ «پریلپ‌»، «اتاق‌ ... ») و از مراكز بازرگانی‌ و كشاورزی‌ این‌ كشور به‌ شمار می‌رود. تولید تنباكو و صنایع‌ جانبی‌ آن‌ عمده‌ترین‌ فعالیت‌ اقتصادی‌ در این‌ شهر است‌ و محصول‌ تنباكوی‌ آن‌ یكی‌ از بهترین‌ انواع‌ تنباكو به‌ شمار می‌رود و بسیاری‌ از كارخانه‌های‌ سیگارسازی‌ جهان‌ در تولید محصولات‌ خود از آن‌ استفاده‌ می‌كنند. نساجی‌ و شراب‌سازی‌ از دیگر صنایع‌ پریلپ‌ است‌ ( كلمبیا؛ «پریلپ‌»، «اتاق‌»؛ افشار، ٦٤).
پیشینۀ تاریخی‌: یافته‌های‌ باستان‌شناسی‌، دیرینگی‌ منطقۀ پریلپ‌ را به‌ سده‌های‌ پایانی‌ پیش‌ از میلاد می‌رساند. همچنین‌ این‌ یافته‌ها حكایت‌ از چیرگی‌ رومیان‌ و سپس‌ بیزانسیها بر این‌ منطقه‌ دارد. با این‌ وجود، برای‌ نخستین‌بار از این‌ شهر در فرامین‌ باسیلیوس‌ دوم‌، امپراتور بیزانس‌ در ٤٠٥ق‌ / ١٠١٤م‌ یاد شده‌ است‌. پریلپ‌ تا اوایل‌ سدۀ ٧ق‌ / ١٣م‌، در قلمرو امپراتوری‌ بیزانس‌ باقی‌ بود و پس‌ از آن‌ بر قلمرو پادشاهی‌ دوم‌ بلغار افزوده‌ شد. سپس‌ در قلمرو ووكاشین‌ كه‌ در ٧٦٧ ق‌ / ١٣٦٦ م‌ در پریلپ‌ بر تخت‌ نشست‌ و خود را شاه‌ خوانده‌ بود، درآمد (نک‌ : «پریلپ»، «مقدونیه‌»؛ EI٢، همانجا). اما دیری‌ نپایید كه‌ ووكاشین‌ در ١٣٧١م‌ در جنگی‌ كه‌ برضد عثمانیها ترتیب‌ داده‌ بود، شكست‌ خورد و به‌ هنگام‌ فرار كشته‌ شد و پس‌ از او پسرش‌ ماركو كرالیه‌ویچ‌ بر جای‌ او نشست‌. او پریلپ‌ را مركز حكومت خود قرار داد و قلعۀ آن را بازسازی‌ كرد كه‌ از آن‌ پس‌ به‌نام‌ او ماركو وی‌ كولی‌ (قلعۀ ماركو) خوانده‌ شد (اوزون‌چارشیلی‌، I / ١٩٩؛ «پریلپ‌»، «مقدونیه‌»).
در ٧٨٤ ق‌ / ١٣٨٢ م‌، به‌ روزگار سلطان‌ مراد اول‌ (حك‌ ٧٦١-٧٩٢ ق‌)، پریلپ‌ توسط تیمورتاش‌ پاشا به‌ تصرف‌ عثمانیان‌ درآمد (حاجی‌ خلیفه‌، ١٣٨؛ اولیاچلبی‌، ٥ / ٥٧١؛ اوزون‌ چارشیلی‌، I / ١٧٥) و ماركو تا ٧٩٧ق‌ / ١٣٩٥م‌ به‌عنوان‌ پادشاه‌ تحت‌الحمایۀ عثمانیان‌ بر منطقۀ پریلپ‌ حكومت‌ كرد. در دورۀ سلطان‌ محمدفاتح‌ (حك‌ ٨٥٥- ٨٦٦ ق‌) گروههای‌ بزرگی‌ از تركان‌ مسلمان‌ كه‌ بیشتر صنعتگر بودند، در دو كیلومتر پایین‌تر از شهر قدیمی‌، اسكان‌ داده‌ شدند. قدیمی‌ترین‌ مسجد شهر كه‌ بنا بر كتیبۀ سر در آن‌ در ٨٨١ق‌ ساخته‌ شده‌ است‌، به‌ همین‌ دوره‌ باز می‌گردد (EI٢، همانجا).
اولیا چلبی‌ كه‌ در سدۀ ١١ق‌ / ١٧م‌ از این‌ شهر دیدار كرده‌، آن را شهری‌ میانه‌حال‌ با قلعه‌ای‌ استوار، ١٠ محله‌ و هزار خانۀ كاه‌گلی‌ با باغچه‌های‌ بزرگ‌ وصف‌ كرده‌ است‌. بنا به‌ گزارش‌ او، هر یك‌ از محله‌های‌ شهر دارای‌ مسجدی‌ بوده‌ است‌ كه‌ از میان‌ آنها مسجد آلای‌بیك‌ در بازار و نیز مسجد ارسلان‌ پاشا از همه‌ معروف‌تر بوده‌اند. افزون‌بر آن‌، شهر دارای‌ مدرسه‌، تكیه‌، مكتب‌، خان‌ (كاروان‌سرا) و حمامی‌ بزرگ‌ و نیز ٢٠٠ باب‌ دكان‌ بوده‌ است‌ و اهالی‌ شهر بیشتر به‌ كار ساخت‌ اسباب‌بازی‌ و چاقو اشتغال‌ داشته‌اند و به‌ سبب‌ وجود شكارگاههای‌ خوب‌ در كوههای‌ مجاور شهر، مردم‌ آن‌ به‌ شكار علاقۀ بسیاری‌ داشته‌اند. بنابر روایت‌ اولیا چلبی‌ در روزگار او بیشتر ساكنان‌ پریلپ‌ را صربها و بلغارها تشكیل‌ می‌دادند و بسیاری‌ از آنها به‌ زبان‌ بلغاری‌ گفت‌وگو می‌كردند (٥ / ٥٧١-٥٧٢).
در سده‌های‌ بعد با مهاجرت‌ تركان‌ به‌ این‌ شهر، بافت‌ جمعیتی‌ شهر كاملاً دگرگون‌ شد. بنا به‌ گزارش‌ سامی‌ در اواخر سدۀ ١٣ق‌ / ١٩ م‌ بیشتر جمعیت‌ ٣٧٨‘١٨ تنی‌ پریلپ‌ را مسلمانان‌ تركی‌ زبان‌ تشكیل‌ می‌داده‌اند. توصیفات‌ سامی‌ از این‌ شهر كه‌ به‌ روزگار او دارای‌ ١٠ مسجد، ٣ تكیه‌، ٥ مدرسۀ علوم‌ دینی‌، دو حمام‌، یك‌ مدرسۀ متوسطه‌ (رشدیه‌)، یك‌ مدرسه‌ ابتدایی‌، ٧ مدرسۀ اسلامی‌، ٦ مدرسۀ ابتدایی‌ برای‌ مسیحیان‌، دو كلیسا و بازارمكاره‌ای‌ پررونق‌ بوده‌ است‌ (٢ / ١٥٠٠)، نشان‌ از آبادانی‌ پریلپ‌ در اواخر دورۀ حضور تركان‌ بر آنجا دارد.
پریلپ‌ در ١٣٣٠ق‌ / ١٩١٢م‌ به‌ هنگام‌ نخستین‌ جنگ‌ بالكان‌ به‌ تصرف‌ صربها درآمد (EI٢, VIII / ٣١٢) و از آن‌ پس‌ جزئی‌ از صربستان‌ شد و پس‌ از جنگ‌ جهانی‌ اول‌ با شكل‌گیری‌ پادشاهی‌ یوگسلاوی‌ در شمار شهرهای‌ آن‌ كشور درآمد. پس‌ از جنگ‌ جهانی‌ دوم‌ و تأسیس‌ جمهوری‌ فدرال‌ یوگسلاوی‌ در قلمرو جمهوری‌ مقدونیه‌ از جمهوریهای‌ شش‌گانۀ فدراسیون‌ یوگسلاوی‌ به‌ شمار آمد و در ١٣٧١ش‌ / ١٩٩٢م‌ با فروپاشی‌ فدراسیون‌ یوگسلاوی‌ و استقلال‌ جمهوری‌ مقدونیه‌ این‌ شهر در زمرۀ شهرهای‌ این‌ كشور نوبنیان‌ قرار گرفت‌.
از آثار دیدنی‌ بر جای‌ مانده‌ در این‌ شهر می‌توان‌ به‌ بقایای‌ قلعۀ سنگی‌ ماركووی‌ كولی‌، صومعه‌هایی‌ از روزگار بیزانسیها، مسجد قدیمی‌ شهر، برج‌ ساعت‌ در بازار آن‌ و دیوار كاروان‌سرای‌ شهر كه‌ از آثار دورۀ عثمانیان‌ به‌ شمار می‌رود، یاد كرد («پریلپ‌»، «مقدونیه‌»).

مآخذ

اطلس‌ راهنمای‌ كشورهای‌ جهان‌، دفتر چهارم‌ كشورهای‌ اروپا، سازمان‌ جغرافیایی‌ وزارت‌ دفاع‌ و پشتیبانی‌ نیروهای‌ مسلح‌، تهران‌، ١٣٧٩ش‌؛
افشار، مسعود، مقدونیه‌، تهران‌، ١٣٧٧ ش‌؛
اولیا چلبی‌، سیاحت‌نامه‌، به‌ كوشش‌ احمد جودت‌، استانبول‌، ١٣١٥ق‌؛
حاجی‌ خلیفه‌، تقویم‌ التواریخ‌ (ترجمه‌)، به‌ كوشش‌ هاشم‌ محدث‌، تهران‌، ١٣٧٦ ش‌؛
سامی‌، شمس‌الدین‌، قاموس‌ الاعلام‌، استانبول‌، ١٤٠٦ ق‌؛
نیز:

Britannica Atlas, Chicago, ١٩٩٦;
The Columbia Encyclopedia, ٢٠٠١;
EI٢;
«Prilep», Economic Chamber of Macedonia, www.mchamber .org. mk / www١ / prilep.htm;
«prilep», Macedonia, faq. macedonia.org / travel / cities / prilep.html;
Uzunçarԫılı,İ. H., Osmanlı tarihi, Ankara, ١٩٧٢;
The World Gazetteer , www. world-gazetteer.com.

وهاب‌ ولی‌