دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٨٩ - پانی پت
پانی پت
نویسنده (ها) :
هدی سید حسین زاده
آخرین بروز رسانی :
چهارشنبه ٢١ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
پانیْ پَت، شهری در شرق ایالت هاریانا، در شمال غربی هند و مركز ناحیهای به همین نام، در ٩٢ كیلومتری شمال غربی دهلی. این شهر در °٢٩ و ´٢٣ عرض شمالی و °٧٦ و ´٥٨ طول شرقی واقع شده است. جلگۀ پنجاب ـ هاریانا در غرب، و جلگۀ رودخانههای گنگ و جَمنا (یمونا) در شرق آن قرار دارد («فرهنگ...»، XIX / ٣٩٧؛ جانسن، ٤١٦؛ «اطلس ... »، ١٣٢، فهرست).
تاریخ بنای این شهر به روزگاران كهن میرسد. نام آن در حماسۀ مهابهاراتا آمده است («فرهنگ»، همانجا) و نیز شماری از سكههای مسین دورۀ چاندراگوپتای دوم (حك ٣٨٠- ح ٤١٣م) در آنجا كشف شده است (موكرجی، ١٣٧٧؛ انكارتا).پانی پت در دورۀ حكمرانی سلاطین و پادشاهان مسلمان شبهقاره به لحاظ موقعیت جغرافیایی و نزدیكی به دهلی، همواره صحنۀ درگیریها و وقایع تاریخی بسیاری بوده، و نامش بارها در منابع مختلف این دوران آمده است. در درگیریهای میان ناصرالدین محمدشاه (حك ٧٩٢-٧٩٦ق / ١٣٩٠-١٣٩٤م) و ابوبكر شاه (حك ٧٩١-٧٩٢ق) بر سر به دست آوردن تاج و تخت، شاهزاده همایون پسر محمدشاه به پانی پت لشكر كشید و این ناحیه را غارت كرد، اما در همین محل از لشكریان ابوبكر شكست خورد (بدائونی، ١ / ١٧٩؛ هیگ، ١٩١؛ داف، ٢٣٢). چند سال بعد، در كشمكشهای میان ناصرالدین محمودشاه (حك ٧٩٥-٨١٥ق / ١٣٩٣-١٤١٢م) و رقیبش نصرت شاه، پانی پت و چند شهر دیگر به تصرف نصرت شاه درآمد، اما اندكی بعد اقبال خان، یكی از امرای برجستۀ نصرت شاه به نیرنگ بر وی تاخت و او به ناچار به پانی پت ــ كه وزیرش، تاتارخان والی آنجا بود ــ پناه برد، اما اقبال خان به پانی پت لشكر كشید و این شهر را تصرف كرد (بدائونی، ١ / ١٨٤-١٨٥؛ طباطبایی، ١ / ١٣١؛ داف، ٢٣٥).
تیمور گوركانی در طی لشكركشی خود به هند در ٨٠١ق / ١١٩٩م به پانی پت رسید و در آنجا اردو زد (الیت، V / ١٩٦؛ داف، ٢٣٦). در دورۀ حكمرانی بهلول لودی (حك ٨٥٥-٨٩٤ ق / ١٤٥١-١٤٨٩م)، پسر او نظام خان (اسكندر لودی بعدی)، پانی پت را محاصره، و پس از تصرف آن را مركز قلمرو حكومت خود قرار داد («فرهنگ»، همانجا).
گذشته از این وقایع، شهرت پانی پت بیشتر به سبب ٣ جنگ مهم تاریخی هند است كه در این ناحیه رخ داده است:
جنگ اول در ٧ رجب ٩٣٢ق / ١٩ آوریل ١٥٢٦م (داف، ٢٧٣) میان ظهیرالدین محمد بابر (٨٨٨-٩٣٧ ق / ١٤٨٣-١٥٣١ م) و ابراهیم لودی، سلطان دهلی (حك ٩٢٣-٩٣٢ق / ١٥١٧-١٥٢٦م) روی داد. در این جنگ بابر با استفاده از موقعیت شهر و توپخانه و تجهیزات جنگی خود ابراهیم لودی را شكست داد. پس از این پیروزی و كشته شدن ابراهیم لودی بابر موفق شد سلسلۀ بابریان یا گوركانیان هند را بنیان نهد (بابر، ٤٧٢-٤٧٥؛ بدائونی، ١ / ٢٣٠-٢٣١؛ خافی خان، ١ / ٥٠-٥٢).
جنگ دوم پانی پت در ٢ محرم ٩٦٤ق / ٥ نوامبر ١٥٥٦م میان سپاهیان اكبرشاه (حك ٩٦٣-١٠١٤ق / ١٥٥٦-١٦٠٥م) به رهبری بیرم خان، خان خانان (مق ٩٦٨ق) و هیمو از فرماندهان برجستۀ هندوی مخالف اكبرشاه كه دهلی را تصرف كرده بود، روی داد. سپاهیان اكبر در این جنگ پیروز شدند، هیمو دستگیر شد و به فرمان اكبر به قتل رسید (ابوالفضل، اكبرنامه، ٢ / ٣٩؛ توزك...، ٢٣؛ خافی خان، ١ / ١٣٢-١٣٣). پس از این پیروزی اكبر توانست بر دهلی و آگره نیز دست یابد (بدائونی، ٢ / ١٢-١٣). در دورۀ اكبرشاه، پانی پت در شمار «صوبۀ» دهلی بود (ابوالفضل، آیین ... ، ٢ / ٢٧). در لشكركشی نادرشاه افشار (حك ١١٤٨-١١٦٠ ق / ١٧٣٥-١٧٤٧ م) به هند، محمدشاه (حك ١١٣١-١١٦١ق) برای مقابله با نادر، نخست در پانی پت موضع گرفت و سپس به كرنال رفت (محمدكاظم، ٢ / ٧١٠). پس از اینكه نادر، محمدشاه را در جنگ كرنال شكست داد، گروهی از لشكریان خود را كه شمار آنها ١٢ هزار تن بود، به پانی پت فرستاد تا از رسیدن نیروهای كمكی و آزوقه و تجهیزات به اردوی محمدشاه جلوگیری كنند. سپس جنگی سخت میان لشكریان نادر و نیروهایی كه برای كمك به محمدشاه بدانجا رسیده بودند، روی داد. در این جنگ لشكریان نادر پیروز شدند و غنایم بسیاری به دست آوردند (همو، ٢ / ٧٣٠). نادر در ذیحجۀ ١١٥١ / مارس ١٧٣٩ از طریق پانی پت به دهلی رفت (مالك، ١٧٦).
سومین جنگ مهم پانی پت در ٧ جمادیالآخر ١١٧٤ / ژانویۀ ١٧٦١ میان نیروهای ناراضی هندی مخالف شاه عالم دوم (حك ١١٧٣-١٢٢١ق) كه با افغانها به رهبری احمدشاه درّانی (حك ١١٣٤-١١٨٦ق / ١٧٢٢-١٧٧٢م) متحد شده بودند، و مراتههها كه به حمایت از شاه عالم برخاسته بودند، روی داد (سركار، ٤٣١-٤٥٦). پس از دو ماه و نیم جنگ و تضعیف نیروهای مراتهه، سرانجام سپاهیان احمدشاه بر مراتههها پیروز شدند و پانی پت به تصرف سپاهیان احمدشاه درآمد. پس از این شكست، مراتههها هرگز نتوانستند موقعیت پیشین خود را بازیابند (مجومدار، ٥٥٠-٥٥٣؛ بهادر، II(١) / ٥٣٩-٥٤١؛ ویلر، I / ٣٣٨). درگیری بینتیجهای نیز در ١١٨١ق / ١٧٦٧م میان نیروهای شاه عالم دوم و سیكها در پانی پت روی داد («فرهنگ»، XIX / ٣٩٨).
در١٢١٨ق / ١٨٠٣م پانی پت به دست نیروهای انگلیسی افتاد (همانجا). در روزگار استیلای بریتانیا بر هند، پانی پت در شمار شهرهای ایالت پنجاب بود، تا اینكه در ١٣٢٦ش / ١٩٤٧م پس از تجزیۀ هند، در بخش شرقی یا هندی ایالت تقسیم شدۀ پنجاب قرار گرفت و سپس جزو ایالت هاریانا شد (EI٢, VIII / ٢٥٨).
برخی از مشایخ صوفیۀ هند از سدۀ ٨ق در پانی پت اقامت داشتند و در سدۀ ١٠ق / ١٦م نیز این شهر یكی از مراكز طریقت چشتیه در هند بود (تاراچند، ١٣٤؛ رضوی، II / ٢٧٤). از مشهورترین صوفیان این شهر میتوان از شیخ شرفالدین پانی پتی مشهور به ابوعلی یا بوعلی قلندر (د ٧٢٤ق / ١٣٢٤م) نام برد. وی كه تباری ایرانی داشت (رازی، ١ / ٣٥١-٣٥٢؛ تیتوس، ٤٤)، پس از سفرهای بسیار در پانی پت رحل اقامت افكند (ابوالفضل، همان، ٣ / ١٧٢؛ طباطبایی، ١ / ٢٣٣؛ رضوی، I / ٣٠٥). مقرب خان از صاحب منصبان برجستۀ دورۀ جهانگیر و شاه جهان، ضمن مرمت آرامگاه بوعلی قلندر در پانی پت، مسجد و مقبرهای برای خود نیز در این شهر بنا نهاد (اشر، ٢٢٨, ٢٣٠). امروزه آرامگاه بوعلی قلندر همچنان زیارتگاه مردمی است كه از دور و نزدیك به پانی پت میروند (تیتوس، طباطبایی، همانجاها). شیخ مودود لاری (د ٩٣٧ق / ١٥٣١م) و شیخ امان (د ٩٥٨ق / ١٥٥١م) از دیگر صوفیانیاند كه در پانی پت به خاك سپرده شدهاند (ابوالفضل، همان، ٣ / ١٧٠، ١٧٥). جلالالدین محمد پانی پتی (ه م) و ثناءالله پانی پتی (ه م) از دیگر بزرگان صوفیۀ منسوب به این شهرند (رضوی، II / ٢٧٤).
از آثار تاریخی پانی پت افزون بر مقبرۀ بوعلی قلندر، میتوان از مقبرۀ ابراهیم لودی، دروازۀ سالار جنگ، معابد جین در هولی محله و بقایای یك قلعۀ تاریخی كه بیرون از پانی پت قرار دارد، نام برد («پانی پت١»).اما مشهورترین اثرتاریخی پانیپت «كابلی باغ»در دوكیلومتری آن است كه بابر آن را به افتخار پیروزی خود بر ابراهیم لودی ساخت. نام این باغ برگرفته از نام كابلی بیگم همسر بابر است (اشر، ٢٥-٢٨؛ براون، ٥٢٤).
امروزه پانی پت یكی از مراكز كشاورزی هند بهشمار میرود. سه چهارم از اراضی ناحیۀ پانی پت زیر كشت قرار دارد كه توسط كانالها و لولهكشی از چاهها آبیاری میشود. عمدهترین محصولات كشاورزی آن گندم و برنج است و پس از آن نیشكر و سبزیجات سهم عمدهای از تولیدات كشاورزی را به خود اختصاص داده است. محصولات كارخانههای وسایل الكتریكی، مواد شیمیایی و تولید شكر، گلیمبافی و منسوجات بیشترین سهم را دادوستد صنعتی این ناحیه دارد. همچنین یكی از ٧ پالایشگاه نفت هند در پانی پت واقع است (جانسن، ٤١٦-٤١٧؛ «بریتانیکا...»، IV / ١٥٤؛ «پالایشگاه...»).
پانی پت از طریق جاده و شبكۀ راهآهن هند با دیگر نقاط ارتباط دارد و دهلی، امبالا و امریتسر را به یكدیگر متصل میكند. این شهر در ١٣٧٩ش / ٢٠٠١م، حدود ٩٨٣‘٣٥٣ تن جمعیت داشته است ( انكارتا) و مردم آن به زبانهای هندی و هارینوی گفتوگو میكنند («پانی پت»).
مآخذ
ابوالفضل علامی، آیین اكبری، لكهنو، ١٨٩٣م؛
همو، اكبرنامه، به كوشش عبدالرحیم، كلكته، ١٨٧٩م؛
بدائونی، عبدالقادر، منتخب التواریخ، به كوشش احمدعلی صاحب، تهران، ١٣٨٠ش؛
توزك جهانگیری، به كوشش محمد هاشم، تهران، ١٣٥٩ش؛
خافی خان نظامالملكی، محمدهاشم، منتخب اللباب، به كوشش كبیرالدین احمد و غلام قادر، كلكته، ١٨٦٨م؛
رازی، امین احمد، هفت اقلیم، به كوشش جواد فاضل، تهران، ١٣٤٠ش؛
طباطبایی، غلامحسین، سیرالمتأخرین، لكهنو، چ سنگی، محمدكاظم، عالم آرای نادری، به كوشش محمد امین ریاحی، تهران، ١٣٦٩ش؛
نیز:
Asher, C., The New Cambridge History of India, Cambridge, ١٩٩٢;
Babur, Ẓahiru’d-dīn Muħammad, Bābur - Nāma, tr. A. S. Beveridge, New Delhi, ١٩٧٩;
Bahadur, K. P., A History of Indian Civilisation, New Delhi, ١٩٨٠;
Britannica Atlas, Chicago, ١٩٩٦;
Brown, P., «Monuments of the Mughul Period», The Cambridge History of India, New Delhi, ١٩٨٧, vol. IV;
Duff, C. M., The Chronology of Indian History, Delhi, ١٩٧٢;
EI٢;
Elliot, H. M., History of India, London, ١٩٠٧;
Encarta Reference Library, ٢٠٠٤;
Johnson, B. L. C., Geographical Dictionary of India, Delhi, ٢٠٠٢;
Haig, W., «The Later Tughluqs», The Cambridge History of India, New Delhi, ١٩٨٧, vol. III;
The Imperial Gazetteer of India, New Delhi, ١٩٧٢;
Majumdar. R. C., An Advanced History of India, London, ١٩٥٨;
Malik, Z., The Reign of Muhammad Shah ١٧١٩-١٧٤٨, Bombay, ١٩٧٧;
Mukherjee, B. N, «Coinage», A Comprehensive History of India, New Delhi, ١٩٨٢, vol. III(٢);
X Panipat n , www. travel. indiamart. com / haryana / panipat;
«Panipat-Oil Refinery, India», / panipat;
Rizvi, A. B., A History of Sufism in India, New Delhi, ١٩٨٢-١٩٨٣;
Sarkar, J., «An Original www.hydrocarbons-technology.com / projectsAccount of Ahmad Shah Durrani's Campaigns in India and the Battle of Panipat», Islamic Culture, Heydatabad, ١٩٣٣, vol. VII;
Student's Britannica India, New Delhi, ٢٠٠٠;
Tara Chand, Influence of Islam on Indian Culture, Allahabad, ١٩٧٦;
Titus. M. T., Indian Islam, New Delhi, ١٩٧٩;
Wheeler, J. T., Encyclopaedic History of India, New Delhi, ٢٠٠١.
هدی سیدحسینزاده