بیره‌ جِك‌، یا بیره‌ جیك‌، شهری‌ در جنوب‌ شرقی‌ آناتولی‌ در تركیه‌. این‌ شهر از توابع‌ استان‌ اورفه‌ و در ساحل‌ رودخانۀ فرات‌ قرار دارد و اطراف‌ آن‌ با كوههای‌ نیم‌دایره‌ای‌ شكل‌ محصور است‌ (دمشقی‌، ٢٠٦؛ ابن‌ اثیر، ١١ /٤٧٥؛ «دائرةالمعارف‌ دیانت‌»، VI /١٠٧؛ ابوالفدا، ٢٦٨- ٢٦٩).
نام‌ شهر از واژۀ آرامی‌ بیرته‌ (بیرصه‌) مشتق‌ است‌ كه‌ در زبان‌ عربی‌ البیره‌، و در زبان‌ عامیانه‌ بله‌جیك‌ و در لهجۀ مردم‌ حلب‌ در سوریه‌ باراجیك‌ گفته‌ می‌شود (ابن‌ قلانسی‌، ١١٣؛ یاقوت‌، ١ /٧٨٧؛ ابوالفدا، نیز «دائرةالمعارف‌ دیانت»، همانجاها؛ EI٢؛ IA, II /٦٢٩). در تركی‌ عثمانی‌ بَره‌ جُك‌ (بَرَجُك‌) تلفظ می‌شد (مطراقچی‌، گ‌ ٤٤ ب‌، نیز ٧٥ ب‌). آنجا را بیرۀ الفرات‌ (سامی‌، ٢ /١٤٣٦) نیز می‌خوانند. بیره‌ به‌ معنی‌ قلعه‌ است‌ و پس‌ از تسلط تركها بر آنجا پسوند «جك‌ /جیك‌» كه‌ در زبان‌ تركی‌ نشان‌ تصغیر است‌، بر آن‌ افزوده‌ شد و امروزه‌ به‌ صورت‌ بیره‌ جك‌ تلفظ می‌شود.
ارتفاع‌ شهر بیره‌ جك‌ از سطح‌ دریا ٤٥٠ متر و مساحت‌ آن‌ ٨٥٢ كمـ٢ است‌( میدان‌لاروس‌، II /٣٩٢؛ «دائرةالمعارف‌ دیانت‌»، همانجا). قلعۀ بیره‌ بر فراز كوهی‌ در كنار فرات‌ قرار دارد. رود فرات‌ پس‌ از عبور از گذرگاههای‌ كوهستانی‌، در شهر مزبور وارد جلگۀ سوریه‌ ـ بین‌النهرین‌ می‌شود و از این‌ ناحیه‌ به‌ بعد است‌ كه‌ قابل‌ كشتی‌رانی‌ ــ البته‌ در مقیاس‌ محدود ــ است‌ (IA، همانجا). عرض‌ بستر رود فرات‌ در بیره‌ جك‌ در فصول‌ كم‌ آب‌ و پر آب‌ از ١٢٠ متر تا ٢ كمـ تغییر می‌كند («دائرةالمعارف‌ ترك‌»، VI /٤٣٠). راه‌ سوریۀ شمالی‌ به‌ بین‌النهرین‌ از این‌ ناحیه‌ می‌گذرد و از این‌رو، بخش‌ بیره‌ جك‌ در طول‌ تاریخ‌ از اهمیت‌ ویژه‌ای‌ برخوردار بوده‌ است («دائرةالمعارف‌ دیانت‌»، همانجا)، چنان‌ كه‌ هارون‌الرشید خلیفۀ عباسی‌ به‌ آبادی‌ آنجا كه‌ بارانداز كالا برای‌ بغداد به‌ شمار می‌رفته‌ است‌، همت‌ گماشت‌ (اولیا چلبی‌، ٣ /١٤٥). جمعیت‌ بخش‌ در سرشماری‌ عمومی‌ ١٣٦٩ش‌ /١٩٩٠م‌، برابر ٩٠٧‘٥٨ نفر بوده‌ است‌ كه‌ ٤٤٠‘٢٨ نفر آنها در مركز بخش‌، و بقیه‌ در روستاها سكنا داشته‌اند («آمار ... »، ٣٥). در ١٣٨٣ ش‌ /٢٠٠٤ م‌ برآورد جمعیت‌ شهر بیره‌ جك‌ ٧٠٠‘٣٧ تن‌ است («فرهنگ‌ ... »).

پیشینۀ تاریخی

از آنجا كه‌ نخستین‌ نشانه‌های‌ دوران‌ كهن‌ سنگی‌ در آناتولی‌ در این‌ ناحیه‌ مشاهده‌ شده‌، چنین‌ به‌ نظر می‌رسد كه‌ از آن‌ روزگاران‌ مسكون‌ بوده‌ است‌ ( میدان‌لاروس‌، همانجا). در كتیبه‌های‌ آشوری‌ از تپۀ بورسیپ‌ (بورسیپا) یا برسیپ‌ نام‌ برده‌ شده‌ كه‌ گمان‌ می‌رود محل‌ قدیم‌ شهر بوده‌ است‌ (IA, II /٦٣٠). این‌ قسمت‌ در هزارۀ ٢ق‌م‌ در تصرف‌ دولت‌ حتیان‌ بود و در ٨٤٠ ق‌م‌ در قلمرو آشور قرار گرفت‌؛ سپس‌ دولت‌ هخامنشی‌، سلوكیان‌، رومیها و بیزانسیها بر آنجا فرمان‌ راندند (YA, X /٧٣٨٨؛ «دائرةالمعارف‌ دیانت‌»، همانجا). بیره‌ جك‌ هنگام‌ تصرف‌ ناحیۀ انطاكیه‌ و حلب‌ از سوی‌ عیاض‌ بن‌ غَنْم‌ در ١٥ ق‌ /٦٣٦ م‌، جزو قلمرو دولت‌ اسلام‌ شد (ابن‌ اثیر، ٢ /٤٩٥؛ ابن‌ عبری‌، ١٧٣).
با قدرت‌ گرفتن‌ سلاجقۀ بزرگ‌، این‌ ناحیه‌ جزو قلمرو سلجوقیان‌ شد و سپس‌ تحت‌ ادارۀ سلجوقیان‌ آسیای‌ صغیردرآمد ( مختصر ... ، ١٩٥) و مدتی‌ میان‌ سلجوقیان‌ و دولت‌ روم‌ شرقی‌ دست‌ به‌ دست‌ می‌شد (آق‌سرایی‌، ٢٧). در جریان‌ جنگهای‌ صلیبی‌ (سده‌های‌ ٥- ٧ ق‌ /١١-١٣ م‌) مدتی‌ نیز به‌ تصرف‌ صلیبیون‌ درآمد (ابن‌ اثیر، ١٠ /٦٤٧؛ رانسیمان‌، I /٢١٠) و تحت‌ فرمان‌ كنت‌نشین‌ اورفه‌ قرار گرفت («دائرةالمعارف‌ دیانت‌»، VI /١٠٧). از ٥٣٩ق‌ /١١٤٤م‌، اتابك‌ عمادالدین‌ زندگی‌ فرزند آق‌ سُنقر و آن‌گاه‌ امیر شهاب‌الدین‌ الیاس‌ از امیران‌ خاندان‌ ارتُق‌ و سپس‌ صاحب‌ ماردین‌ بر آنجا فرمان‌ راندند (ابن‌ اثیر، ١١ /٩٨، ٣٥٣، ٤٧٥-٤٧٦).
اباقاخان‌ مغول‌ به‌ هنگام‌ لشكركشی‌ به‌ مصر و شام‌ از طریق‌ نصیبین‌ و حران‌ و رهاء تا بیره‌ آمد و در اینجا از فرات‌ عبور كرد (اقبال‌، ١ /٢٠٧ بب‌ ؛ قس‌: رانسیمان‌، III /٣٠٥، كه‌ هلاكوخان‌ آورده‌ است‌). مغولان‌ قلعۀ بیره‌ را به‌ محاصرۀ خود درآوردند، اما از لشكریان‌ بیبرس‌ شكست‌ خوردند و بدین‌ ترتیب‌ قلعه‌ آزاد شد (اقبال‌، ١ /٢١١-٢١٢). این‌ ناحیه‌ كه‌ در قلمرو دولت‌ ممالیك‌ بود، به‌ هنگام‌ لشكركشی‌ سلطان‌ سلیم‌ پادشاه‌ عثمانی‌ به‌ مصر و شكست‌ دولت‌ ممالیك‌ در محل‌ مرج‌ دابق‌ در ٩٢٢ ق‌ /١٥١٦ م‌ به‌ تصرف‌ دولت‌ عثمانی‌ درآمد (اولیا چلبی‌، همانجا؛ شاو، ١ /١٥٦). سلطان‌ سلیمان‌ نیز در جریان‌ لشكركشی‌ به‌ ایران‌ كه‌ به «سفر عراقین‌» معروف‌ است‌، در بازگشت‌ از بغداد از طریق‌ حلب‌، زمستان‌ را در آنجا قشلاق‌ كرد (مطراقچی‌، گ‌ ٤٤ ب‌، نیز ٧٥ ب‌).
به‌ سبب‌ قابلیت‌ نقل‌ و انتقال‌ رودخانه‌ای‌ بر روی‌ فرات‌، ملزومات‌ نظامی‌ و غیرنظامی‌ از این‌ راه‌ تا بغداد حمل‌ می‌شد و همین‌ مسئله‌ دولت‌ عثمانی‌ را برآن‌ داشت‌ كه‌ كارگاه‌ كشتی‌سازی‌ در آنجا احداث‌ كند («دائرةالمعارف‌ دیانت‌»، VI /١٠٨). جنگ‌ دولت‌ عثمانی‌ با ابراهیم‌ پاشای‌ مصری‌ در سدۀ ١٣ق‌ /١٩م‌ در نزیب‌ در نزدیكی‌ این‌ شهر اتفاق‌ افتاد (همانجا؛ نیز نک‌ : ه‌ د، ٢ / ٤٧٨).
اولیا چلبی‌ سیاح‌ ترك‌ از وجود مقامات‌ دولتی‌ نظیر امین‌ گمرك‌، امین‌ اسكله‌، شیخ‌ الاسلام‌ و نقیب‌ الاشراف‌ در آنجا نام‌ برده‌ است‌ (٣ /١٤٦). بیره‌ جك‌ گذشته‌ از موقعیت‌ سوق‌الجیشی‌، از نظر اقتصادی‌ نیز با اهمیت‌ بوده‌ است‌؛ همچنین‌ قلعۀ آن‌ كه‌ بر فراز صخره‌ای‌ مشرف‌ بر رود فرات‌ ساخته‌ شده‌، موقعیت‌ ویژه‌ای‌ به‌ آن‌ شهر داده‌ بود. قلعه‌ كه‌ هم‌اكنون‌ ویرانه‌های‌ آن‌ باقی‌مانده‌، به‌ صورت‌ ٦ ضلعی‌ است‌ كه‌ برج‌ و باروهایش‌ مشرف‌ به‌ یكدیگرند (همو، ٣ /١٤٥-١٤٦). به‌ نوشتۀ شمس‌الدین‌ سامی‌ آرامگاه‌ شیخ‌ سعدالدین‌ جباوی‌ و برخی‌ مشاهیر دیگر در آنجاست‌ و همچنین‌ ویرانه‌های‌ هیراپولیس‌ در نزدیكی‌ آنجا واقع‌ است‌ (٢ /١٤٣٦). پلی‌ بر رودخانۀ فرات‌ در این‌ محل‌ كه‌ در ١٣٣٢ ش‌ /١٩٥٣ م‌ ساختمان‌ آن‌ پایان‌ یافته‌ است‌، ٧٠٠ متر طول‌ و ١٠ متر عرض‌ دارد و پیاده‌روهایی‌ برای‌ عابران‌ پیاده‌ در كنار آن‌ ساخته‌ شده‌ است‌ ( میدان‌لاروس‌، همانجا). پس‌ از جنگ‌ جهانی‌ اول‌ و فروپاشی‌ دولت‌ عثمانی‌، بیره‌جك‌ نخست‌ توسط انگلیسیها و آن‌گاه‌ فرانسویها اشغال‌، و سرانجام‌ در ١٩٢٠م‌ از تصرف‌ نیروهای‌ اشغالگر خارج‌ شد («دائرةالمعارف‌ دیانت‌»، VI /١٠٨-١٠٩).

مآخذ

آق‌سرایی‌، محمود، مسامرة الاخبار و مسایرة الاخیار، به‌ كوشش‌ عثمان‌ توران‌، آنكارا، ١٩٤٣م‌؛
ابن‌ اثیر، الكامل‌؛
ابن‌ عبری‌، غریغوریوس‌، تاریخ‌ مختصر الدول‌، به‌ كوشش‌ انطون‌ صالحانی‌، بیروت‌، ١٤٠٣ق‌ /١٩٨٣م‌؛
ابن‌ قلانسی‌، حمزه‌، ذیل‌ تاریخ‌ دمشق‌، به‌ كوشش‌ آمدرز، بیروت‌، ١٩٠٨م‌؛
ابوالفدا، تقویم‌ البلدان‌، به‌ كوشش‌ رنو و دوسلان‌، پاریس‌، ١٨٤٠م‌؛
اقبال‌ آشتیانی‌، عباس‌، تاریخ‌ مفصل‌ ایران‌، از استیلای‌ مغول‌ تا اعلان‌ مشروطیت‌، تهران‌، ١٣٥٦ ش‌؛
اولیا چلبی‌، سیاحت‌نامه‌، استانبول‌، ١٣١٤ق‌؛
دمشقی‌، محمد، نخبة الدهر، به‌ كوشش‌ مرن‌، لایپزیگ‌، ١٩٢٣م‌؛
سامی‌، شمس‌الدین‌، قاموس‌ الاعلام‌، استانبول‌، ١٣٠٦ق‌؛
شاو، ا. ج‌. و ا. ك‌. شاو، تاریخ‌ امپراتوری‌ عثمانی‌ و تركیۀ جدید، ترجمۀ محمود رمضان‌زاده‌، مشهد، ١٣٧٠ش‌؛
مختصر سلجوق‌ نامۀ ابن‌ بی‌بی‌، به‌ كوشش‌ هوتسما، لیدن‌، ١٩٠٢م‌؛
مطراقچی‌، مصطفى نصوح‌، بیان‌ منازل‌ سفر عراقین‌ سلطان‌ سلیمان‌ خان‌، چ‌ تصویری‌، به‌ كوشش‌ حسین‌ یوردآیدین‌، آنكارا، ١٩٧٨م‌؛
یاقوت‌، بلدان‌؛
نیز:

Census of Population ١٩٩٠, State Institute of Statistics, Ankara, ١٩٩١;
EI^٢;
IA;
Meydan Larousse, Istanbul, ١٩٨٧;
Runciman, S., A History of the Crusades, London, ١٩٥٤;
Türk ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٦٨;
Türkiye diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٢;
The World Gazetteer,r, www.world-gazetteer.com /fr /fr_tr.htm;
YA.
علی‌اكبر دیانت‌