آمُل، شهرستانی در استان مازندران به مساحت ٨٠٣‘٢کمـ٢ با ٦١٠‘٣٣٥ نفر جمعیت (سرشماری عمومی ١٣٦٥ ش) که از شمال به دریای خزر، از شرق به شهرستان بابل، از جنوب به شهرستانهای دماوند، شمیران خط‌الرّأس اصلی رشته کوههای البرز) و از مغرب به شهرستان نور محدود است. این شهرستان در °٣٥ و ´٤٦ تا ‌°٣٦ و ´٤٣ عرض شمالی و °٥١ و ´٣٤ تا °٥٢ و ´٣٢ طول شرقی قرار گرفته است (نیساری، ٢١٢؛ اصلاح عربانی، ١٥٣).

سیمای طبیعی

شهرستان آمل از دو قسمت جلگه‌ای و کوهستانی تشکیل شده است. دامنۀ شمالی کوهستان البرز که مربوط به چین‌خوردگیهای دوران سوم زمین‌شناسی است، بخش گسترده‌ای از اراضی مرکزی و جنوبی این شهرستان را در‌بر می‌گیرد، در‌حالی‌که ناحیۀ شمالی این شهرستان از اراضی همواری تشکیل شده که از رسوبات دوران چهارم زمین‌شناسی توسط رود هراز و عقب‌نشینی دریای خزر شکل گرفته است. شیب عمومی این شهرستان از جنوب به شمال است که در منطقۀ کوهستانی تند و در جلگه‌ای که به کنارۀ دریای خزر ختم می‌شود، ملایم است. ارتفاعات شهرستان آمل که کانون آبگیری رود هراز و در عین حال خط تقسیم آب حوضۀ هراز با سایر حوضه‌های مجاور است، عبارتند از کوه پالون ‌گردن به ارتفاع ٣٧٥‘٤ متر که محل تقسیم آب و سرچشمۀ رودهای لار، جاجرود، کرج و نور است؛ کوه خَرسَنگ جنوبی به ارتفاع ٩٦٢‘ ٣ متر و خرسنگ شمالی به ارتفاع ٩٣٣‘ ٣ متر که بر چمن لار مشرفند؛ کوه سیاه پلاس به ارتفاع ٣٦٨‘ ٣ متر و کوه گِلْ زرد به ارتفاع ٦٩٣‘ ٣ متر که از سمت شمال به سد لار و از جنوب به لواسانات مشرفند؛ کوه چَپَکْر و به ارتفاع ٣١٨‘٤ متر که خط تقسیم آب دَلی چای (شعبه لار)و رود نَمارُستاق و بعضی از شعبه‌های کوچک رود نور است؛ گردنۀ امامزاده هاشم به ارتفاع ٦٤٠‘٢ متر که جادۀ آسفالتۀ تهران ـ آمل از آن می‌گذرد؛ رشته کوه قره‌داغ به ارتفاع ٠٧٦‘٤ متر که قله‌های آن همواره مستور از برف است و خط‌الرأس آن نیز خط تقسیم آب رودهای لاسِم (شعبۀ هراز)، نَمرود (شعبۀ حبله‌رود)، رودتار (شعبۀ رود دماوند) است؛ قلۀ سوته به ارتفاع ٦٣٥‘٣ متر در شرق درۀ هراز و قلۀ دماوند در غرب هراز دو قلۀ نامتقارنند و از هر دو قله رودهای پرآبی به هراز می‌پیوندند، مانند پَردِمه از سوته و دلارستاق از دماوند؛ کوه بِهْراک به ارتفاع ٠٣١‘٣ متر در سمت راست هراز و قلۀ آخْری به ارتفاع ١٩٥‘٣ متر در سمت چپ هراز که هر دو به درۀ عمیق و محل تقاطع هراز با رود نور در کیالوبند مشرفند، دامنه‌های شمالی این دو کوه پوشیده از جنگلهای نوع بوته‌ای است؛ کوه بَنْدِراسْکون به ارتفاع ٧٢٧‘١ متر و کوه خوشواش به ارتفاع ٩٥٠‘٢ متر در طرفین هراز از ارتفاعات مهم منطقۀ جنگلی، مسلط بر جلگۀ آمل و دارای مراتع وسیعی هستند (نقشۀ عملیات مشترک (زمینی)، برگهای ١٥- ٣٩، ١٦- ٣٩ NJ و ٣- ٣٩، ٤- ٣٩ NI).
آب و هوای شهرستان آمل نظیر آب و هوای سایر نقاط مازندران است. در قسمت جلگه‌ای و اراضی پست تا ارتفاع ٣٠٠ متری، تابستانها گرم و مرطوب و زمستانها ملایم است و حداکثر ریزش باران در ماه آذر، و حداقل آن در تیر ماه است. نزدیک‌ترین ایستگاه هواشناسی در ٦ کیلومتری شرق آمل (بررسی برنج) در طی سالهای ١٣٥٤ تا ١٣٦٠ ش معدل حداکثر دما را در تابستان °٤ / ٢٥، حداقل را در زمستان °٨ / ٨، حداکثر مطلق را °٦ / ٣٦، حداقل مطلق را °٦ / ٣- و متوسط دمای سالانه را °٥ / ١٦ سانتی‌گراد نشان داده است. میزان متوسط باران طی ٦ سال، ٧٢٠ میلی‌متر برآورد گردیده است. البته این میزان در منطقۀ جنگلی بیش‌تر است (در کَره‌سنگ در داخل درۀ هراز، در وسط جنگل: ٨ / ٠٢٣‘١ میلی‌متر (سالنامۀ هواشناسی)، ولی در ارتفاعات ١٠٠‘٢ متری در پلور که فاقد جنگل است ٤ / ٥٨١ میلی‌متر اندازه‌گیری شده است (همان). رطوبت نسبی (در ایستگاه هواشناسی شرق آمل) در ساعت ٥ / ٦ بامداد ٨٢٪ و در ساعت ٥ / ١٢روز ٦٩٪ است. تعداد روزهای یخبندان ٨ روز است که هر گاه در بعضی سالها از این حدّ تجاوز کند خسارات هنگفتی به باغهای مرکبات وارد می‌سازد (همان). هر‌چه بر ارتفاعات افزوده می‌شود، وضع آب و هوا از حالت معتدل و مرطوبِ جلگه‌ای به صورت سرد و مرطوب جنگلی و سرانجام در کوههای بلند لاریجان، خصوصاً دامنه‌های دماوند، به صورت خشک سرد در می‌آید (نیساری، ٦٠-٦٢). تنها رود مهم شهرستان آمل، هراز (حدود العالم، ٤٩: هَرهِز؛ ابن اسفندیار، ٧١: هرهز) است که از ارتفاعات امامزاده هاشم سرچشمه می‌گیرد و پس از طی مسافتی آب لار را که از کوه پالون‌ گردن سرازیر می‌شود در پلور دریافت می‌نماید، آنگاه پس از طی قوسی از جنوب دماوند و الحاق رود لاسم به آن، به طرف شمال شرق و شمال متوجه می‌گردد و سرانجام پس از عبور از درۀ تنگ و عمیق و دریافت شعبۀ پرآب نور، وارد جلگه می‌شود و از وسط شهر آمل می‌گذرد و در سرخ‌رود به دریای خزر می‌ریزد. بستر این رود در منطقۀ کوهستانی در بعضی جاها بسیار پرشیب و تند است، بنابراین فرسایش تخریبی آن در کوهستان زیاد است، ولی به محض ورود به جلگۀ آمل حالت فرسایشِ تخریبی خود را از دست می‌دهد و بیش‌تر مواد آبرفتی خود را به سرعت برجای می‌گذارد و مخروط افکنۀ هراز را پدید می‌آورد که حاوی سفره‌های آب شیرین بسیار غنی است. این ذخایر برای تأمین قسمتی از آب آشامیدنی شهرهای آمل، بابلسر، دریاکنار، خزرشهر، فریدون‌کنار و محمودآباد مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد (تحقیقات محلی). رود هراز در سال به طور متوسط حدود ٢٠ میلیون تن رسوبات از کوه می‌کند و در جلگه پخش می‌کند (اهلرز، ١ / ٢٠١). طول رود هراز ١٥٠ کمـ و مساحت آبریز آن در کره سنگ ٠٨٦‘٤ کمـ٢ و میانگین آبدهی سالانۀ آن طی ٢٧ سال اندازه‌گیری یک میلیارد مـ٣ برآورده شده است (شرح خصوصیات ایستگاه ئیدرولوژی، رودخانۀ هراز). با آنکه وسعت آبریز رود لار (شعبۀ مهم هراز) ٧٣٠ کمـ‌٢ یعنی تقریباً یک پنجم وسعت حوضۀ رود هراز است، اما میزان آب سالانۀ آن طی ٢٧ سال اندازه‌گیری در پلور، نزدیک به ٤١٦ میلیون مـ٣ یعنی دو پنجم تمام آب هراز است. حداکثر میزان سالانۀ آب هراز در ١٣٤٧ ش ٨ / ١ میلیارد مـ٣ و حداقل سالانه در ١٣٢٩ ش ٥٧٣ میلیون مـ٣ در کره‌سنگ؛ همچنین حداکثر میزان سالانۀ آب رود لار در پل پلور در ١٣٤٧ ش ٧٧٨میلیون مـ٣ و حداقل آن ٢٣١ میلیون مـ٣ در ١٣٣٨ ش اندازه‌گیری شده است (همان، رودخانۀ لار). با احداث سد لار در ١٢ کیلومتری شمال غربی پلور، سالانه ٩٦٠ میلیون مـ٣ آب ذخیره می‌شود و ٠٠٠‘٦٥ هکتار از اراضی جلگۀ آمل از آب منظم برخوردار می‌گردد و قریب ٠٠٠‘١٤٠ کیلو وات برق عاید منطقه می‌شود (اهلرز، ١٦٤). طغیانهای شدید رود هراز تاکنون ٣ بار آمل را به ویرانی کشانده است. این رود از نظر صید ماهی به‌ویژه قزل‌آلا واجد اهمیت است. انواع ماهیان دیگر که از آن صید می‌شود، عبارتند از ماهی سفید، اورنج، کپور، ماهیهای خاویاری (محمودزاده، ١٥٣). در جنوب و مرکز شهر آمل از قدیم نهرهای متعددی منشعب از هراز جهت آبیاری اراضی مستعد برنجکاری ایجاد شده است. وجود ناهمواریهای زیاد همراه با فراوانی باران و لغزندگی زمین و شیب تند بستر رود و وقوع زلزله‌های خفیف و گاه شدید زمینۀ پیدایش خاک را فراهم می‌آورند که در نتیجه در شکل‌گیری اراضی هموار و آبرفتی نقش مؤثری دارند. خاکهای جلگه که از خاکهای آبرفتی و خاکهای جنگلی قهوه‌ای و انواع رگوسل و لیتوسل تشکیل شده عموماً قابل استفاده هستند (اهلرز، ١ / ١٩٣). از اواخر دوران سوم و در تمام طول دوران چهارم در ساحل دریای خزر از‌جمله آمل رسوبات نرم فرسایشی به ضخامت بیش از ٠٠٠‘٢ متر انباشته شده است. این رسوبات شامل رسوبات خاکی و یا رسوبات دریایی خزر و رسوبات آبهای شیرین دوران چهارم هستند (همو، ١ / ٨٢). PH خاک اراضی زراعتی منطقه آمل بین ٥ / ٥ تا ٧ در نوسان می‌باشد (تحقیقات محلی).

پوشش گیاهی

آب و هوای گرم و مرطوب و باران فراوان ناحیۀ خزری و وجود خاکهای مستعد و ضخیم موجب رویش انواع گیاهان و علوفه خصوصاً درختان جنگلی شده است، به گونه‌ای که در هیچ نقطۀ شهرستان آمل جز در نقاط صخره‌ای و خیلی سرد و یخبندان جایی بدون نبات دیده نمی‌شود. از نظر بهره‌برداری، جنگلها به دو قسمت تجاری و غیرتجاری تقسیم می‌شوند. مساحت جنگلهای تجاری حوضۀ آبریز هراز به ٤٧٥ کمـ‌٢ یعنی یک ‌پنجم کل مساحت این شهرستان می‌رسد و ٦ / ٣٪ جنگلهای تجاری شمال ایران را دربرمی‌گیرد. انواع درختان تجاری که جنبۀ صنعتی نیز دارند به ترتیب کمیت عبارتند از مَمْرَز، توسکا، افرا، بلوط، نَمدار، ناروَن، انجیلی، خُرْمَندی، آزاد، زبان گنجشک، شب خُسْب، لیلکی، لَرْگ، سرخدار، انجیر، زربین، گردو، شمشاد، راش و غیره (سالنامۀ آماری ١٣٥٥ ش، ٢٧٠، ٢٧١).

حیات حیوانی

شهرستان آمل مانند سایر شهرستانهای شمالی ایران محل زیست انواع جانوران است که مهم‌ترین آنها عبارتند از پستاندارانی چون پلنگ، خرس، گرگ، مرال (گوزن)، گراز، شغال، روباه، گربۀ کوهی، گربۀ جنگلی و نیزاری، دله، خارپشت (تِشی)، موش، خفاش، راسو، سمور، کفتار، قوچ کوهی، خرگوش، سنجابک (هرینگتون، ٧-١٤) و پرندگانی چون ابیا، اردک، انجیرخوار، باز، بلبل، بلدرچین، پرستو، پره‌لا، پلیکان، چرخ‌ ریسک، حواصیل، دارطلا، دارکوب، دراج، دم‌جنبانک، زنگوله‌بال، سار، غاز، فاخته، فلامینگو، قرقاول، قره‌غاز، قو، قورقوروک، قوش، کبک، کبوتر، کبوتر سفید، کرکس، کلاغ، گنجشک، لک‌لک، مرغابی نوک‌دراز، وُشم، هدهد، هوبره (عسکری، ٩٦-٩٧) و ماهیهایی مانند ماهی آزاد، اورنج، ماهی سفید، سوف، سیم، قزل‌آلا، کپور، کُلمه (فلس‌دار)، فیل‌ماهی، تاس‌ماهی، اوزون‌بورون (همو، ٣٥١). این جانوران عمدتاً تحت نظارت سازمان حفاظت محیط زیست قرار دارند و صیادان محلی با شرایط خاصی طبق ضوابط و مقررات نسبت به صید آنها اقدام می‌کنند.

جمعیت

از مقایسۀ جمعیت شهرستان آمل در سرشماری عمومی ١٣٦٥ ش (٥٠٨‘٣٣٦ نفر) و ١٣٤٥ ش (٨٨٠‘١٦٨ نفر) معلوم می‌شود که طی مدت ٢٠ سال جمعیت این شهرستان به ٢ برابر افزایش یافته است. تراکم نسبی جمعیت در هر کمـ‌٢ طی سالهای مذکور به ترتیب ٦١، ٨٣ و ١٢٠ نفر بوده که البته از نظر جغرافیایی دارای توزیع یکسان نیست، بلکه در منطقۀ جلگه‌ای تراکم جمعیت بیش از ٢٠٠ نفر است، اما در منطقۀ کوهستانی به علت وجود جنگلهای انبوه و اراضی صخره‌ای پرشیب و سردی هوا، جمعیت نسبی به زحمت به ١٠ نفر می‌رسد (سرشماری عمومی، سالهای ١٣٤٥ و ١٣٥٥ و ١٣٦٥ ش).
میانگین افراد خانوار این شهرستان در ١٣٦٥ ش، ٥٦ / ٥ نفر بوده (در نقاط شهری ٠٦ / ٥ و در نقاط روستایی ٩٥ / ٥ نفر). این میانگینها در ١٣٥٥ ش به ترتیب ٣ / ٥ و ١ / ٦ نفر بوده است. گرایش به شهرنشینی در این شهرستان متعارف بوده است و ٣ سرشماری ١٣٤٥، ١٣٥٥ و ١٣٦٥ ش به ترتیب ٤ / ٢٣٪، ٧ / ٣٢٪ و ٥ / ٣٩٪ را نشان می‌دهد توزیع جغرافیایی جمعیت آمل طبق جداول ١ و ٢ است:

از جمعیت کل این شهرستان یعنی از ٤٧٥‘٢٣٢ نفر در ١٣٥٥ ش، ٥ / ٤٧٪ در گروه سنی کمتر از ١٥ سال و ٤ / ٤٩٪ در گروه سنی ١٥-٦٤ سال و ١ / ٣٪ در گروه سنی ٦٥ سال و بیش‌تر قرار داشته‌اند. در ١٣٤٥ ش، این درصدها به ترتیب ٤ / ٤٩، ٢ / ٤٧ و ٣ / ٣ بوده است. میانگین سنی جمعیت در این شهرستان برابر ٣ / ٢١ سال و میانۀ سنی آن ١٦ سال بوده است. در ١٣٥٥ ش جمعیت کل شهرستان آمل عبارت بود از ٥ / ٩٢٪ متولدان خود این شهرستان و ٢ / ٤٪ متولدان شهرستانهای دیگر مازندران و ٣٪ متولدان دیگر استانهای کشور و بقیه را بیگانگان تشکیل می‌دادند. در همین سال جمعیت کل شهرستان آمل ٨ / ٩٩٪ مسلمان (شیعۀ اثنی‌عشری) و بقیه را پیروان ادیان دیگر تشکیل می‌داده‌اند، یعنی از ٤٧٥‘٢٣٢ نفر جمعیت، ١٩٩‘٢٣١ مسلمان، ٧٦ کلیمی، ٢٦ زردشتی، ٢٢٣ مسیحی و ١٣٠ نفر اظهار نشده گزارش گردیده است. در همین سال ٤ / ٤٩٪ از جمعیت ٦ سال به بالا را افراد باسواد تشکیل می‌دادند (سرشماری عمومی ١٣٥٥ ش، شم‌ ‌٢١، «د»، «ذ») و حال آنکه در ١٣٦٥ این رقم به ٤٩ / ٦٥٪ رسیده است (همان، ٣). شهرستان آمل از نظر تراکم جمعیت چهارمین مقام را بین ١٥ شهرستان استان مازندران داراست.
این شهرستان دارای ٣ بخش: مرکزی (به مرکزیت شهر آمل)، هراز (به مرکزیت شهر محمودآباد) و لاریجان (به مرکزیت ده گَزَنَک) است.

فعالیتهای اقتصادی

حاصلخیزی خاک، فراوانی آب، شرایط مطلوب اقلیمی و تسهیلات ارتباطی اساس اقتصاد شهرستان آمل را بر کشاورزی و صنایع وابسته به آن گذارده است. طبق بررسیهای جهادسازندگی استان مازندران، منابع درآمد اهالی روستاها در شهرستان آمل به ترتیب زراعت، باغداری، کارگری و دامداری است و در نقاط شهری خدمات و صنعت را نیز باید بدان افزود (فرهنگ اقتصادی ... ، ١ / «و»).
بر‌اساس سرشماری ١٣٦٥ ش تعداد کارگاههای این شهرستان ٦٤٣‘١٤ بوده است که ٧٧٣‘٧ دستگاه آن در نقاط شهری و ٨٢٠‘٦ دستگاه در نقاط روستایی قرار داشته است. درصد اشتغال در همین سال در این شهرستان ٦٩ / ٢٤ بوده که در نقاط شهری ٣٩ / ٢٤ و در نقاط روستایی ٨٨ / ٢٤ گزارش شده است (سرشماری عمومی ... ، کل کشور، ٣).
مهم‌ترین تولیدات کشاورزی این شهرستان برنج، سبزیجات و مرکبات است. سطح کل زمینهای کشاورزی شهرستان آمل ٣٠٠‘٦٥ هکتار برآورد شده است. به علت وجود مراتع وسیع و غنی در بخش علیای رود هراز، به‌ویژه بخش لاریجان، شغل اکثریت مردم این منطقه از قدیم ‌الایام دامداری به روش سنتی بوده است که هنوز نیز کمابیش ادامه دارد. چون اراضی قشلاقی بیش‌تر زیر کشت محصولات کشاورزی رفته، دیگر مرتعی برای دام باقی نمانده و روز به روز از اهمیت دامداری سنتی کاسته می‌شود (فرهنگ اقتصادی دهات ... ، ١ / «ط»)، ولی با وجود این، نگهداری و پرورش دامهای اصیل و دورگ شیری و گوشتی و نیز پرورش طیور به روش علمی و صنعتی در حال گسترش است (تحقیقات محلی). بیش‌تر کارخانه‌های این شهرستان وابسته به کشاورزی خصوصاً برنج است. تعداد کارخانه‌های برنج‌کوبی ٢٠٨، چوب‌بری ٤٠، مصالح ساختمانی ٢٤، آسیای آرد ١٤ دستگاه است.
صنایع دستی شهرستان شامل قالی‌بافی ٣٣، ریسندگی و بافندگی ٢٧، سبد و حصیربافی ١٨، نمدمالی ٩، پارچه‌بافی ٧ و گلیم بافی ٢ کارگاه است (فرهنگ اقتصادی دهات ... ، ١ / «ط»). به‌سبب فراوانی چوبهای جنگلی، ساخت وسایل چوبی با دست از قدیم در آمل متداول بوده است، مانند کیله (پیمانۀ چوبی)، کَتْرا (ملاقۀ چوبی)، کِتلوم (دوک چوبی)، کچه (قاشق چوبی)، و کَتَل (کفش چوبی) که به مردم به‌ویژه مسافران عرضه می‌شود. در سالهای اخیر در اراضی حاصلخیز برنج، کارخانجات متعدد دایر شده است، مانند نساجی، پتوبافی، پلاستیک‌سازی، شیشه‌سازی، وسایل برقی، پشم‌ریسی، تریکوبافی، آلومینیم سازی، لباس‌دوزی، آب‌میوه‌گیری، بیسکویت‌سازی و آجرماشینی (تحقیقات محلی).

آثـار تاریخی

آثار تاریخی این شهرستان بجز آثار شهر آمل اینهاست: ١. مقبرۀ امام‌زاده هاشم که بنای نخستین آن از آثار زمان صفویه است و بر خط‌الرأس اصلی البرز قرار گرفته است(غفاری، ٩٤؛ ستوده ،٣ / ٣٩٧)؛ ٢. ویرانۀ کاروانسرایی بر سر راه قدیم دماوند به آمل در ارتفاع ٤٠٠‘٢ متری به نام گَمبوج (غفاری، ٩٥؛ ستوده، ٣ / ٣٩٩)؛ ٣. قلعۀ دختر در شمال کُتل امام‌زاده هاشم (همو، ٣ / ٤٠١)؛ ٤. قلادوش، پشت ‌دهکده پلور (همو، ٣ / ٤٠٣)؛ ٥. رباط شاه عباسی در پلور که در ١٣٥٠ ش بر اثر جاده‌سازی سد لار از میان رفت (همو، ٣ / ٤٠٤)؛ ٦. مقابر امام‌زاده‌هایی به نامهای هادی بن موسی بن جعفر (ع)، عبدالله بن موسی بن جعفر (ع)، احمدرضا در دهکدۀ لاسم (همو، ٣ / ٤٠٧- ٤٠٩)، و قاسم‌بن حسن بن موسی الکاظم (ع)، یحیی، علی‌عسکر، علی‌ بن عبدالله در دهکدۀ اَسک. علاوه‌بر آثار مذکور مسجد جامع اسک و غاراسک خصوصاً دخمه‌های فراوان به نام کافرکِلی را نیز می‌توان نام برد (همو، ٣ / ٤١٢-٤١٤؛ غفاری، ٩٦). نیز در دهکدۀ اسک بقاع امام‌زاده محمدطاهر، امام‌زاده یحیی، امام‌زاده حمزة بن موسی بن جعفر (ع)، مسجد جامع، قلعۀ لَوَندَر با کتیبه‌ای به خط کوفی (ستوده، ٣ / ٤١٨-٤٢٠)؛ پل سنگی مون به نیاک در جنوب رینه، مقبرۀ چهار درویش در دهکدۀ مون، بقعۀ درویش تاج‌الدین حسن ولی و بقعۀ سید علی و بقعۀ درویش سهراب در دهکدۀ نیاک، بقعۀ امام‌زاده عبدالله بن علی بن موسی بن جعفر (ع) در دهکده کنار اَنگام، مقبرۀ امام‌زاده یحیی بن موسی بن جعفر (ع) و تکیه و مسجدی در دهکده نوا و نقوش و خطوط زیادی در جنوب نوا به نام آزو (ستوده، ٣ / ٤١١-٤٣٢)، مقابر امام‌زاده زین‌العابدین و امام‌زاده قاسم و درویش حسین درگَرنا، حمام شاه عباسی در آب‌ گرم، برج بیامه‌سی در اراضی دهکدۀ امیرآباد (همو، ٣ / ٤٣٢-٤٣٥)؛ ٨. در جنوب دهکدۀ شونادشت یا شاهاندشت در ارتفاع ٦٣٠‘١ متری عظیم‌ترین بنای تاریخی لاریجان یعنی دژ مستحکم مَلک قلا یا ملک قلعه قرار دارد که در نوع خود بی‌نظیر است. دیوارهای قلعه از سنگهای عظیم بدون ملاط است. بعضی زمان بنای آن را دوران پیش از اسلام می‌دانند (همو، ٣ / ٤٤٠-٤٤٤؛ غفاری، ٩٧)؛ ٩. در دهستان امیری از ناحیۀ وانا مقابر امام‌زاده‌ها عبدالله، ابراهیم، روح‌الله و برجی معروف به برج‌گبری با بام مخروطی دیده می‌شود (همو، ٩٩). در ٧١ کیلومتری جنوب شهر آمل و دهانۀ جنوبی تونل آثار طبیعی بند بریده و تصویری از ناصرالدین شاه قاجار و درباریانش به نام شکل شاه که در ١٢٩٥ ق / ١٨٧٨ م بر پیشانی کوه کنده شده است مشاهده می‌گردد (همو، ٩٩-١٠٠؛ ستوده، ٣ / ٤٥١-٤٥٣). در ١٢٦٨ ش / ١٨٨٩ دمرگان بقایای سنگهای صیقلی انسانهای پیش از تاریخ را در روستای پَرْدَمه کشف کرد که شامل تبر و تیشه‌های زمخت سنگی بود (ص ٣٢)؛ ١٠. دیگر آثار تاریخی شهرستان آمل عبارتند از مرقد سلطان احمد نریزنده، مرقد سلطان شهاب‌الدین بن سلطان احمد، مقبرۀ آقا سید محمدکیا، بقعۀ مظفر سلطان، امام‌زاده عباس و علی پسران اسماعیل بن موسی بن جعفر (ع) در دهستان دلارستاق (ستوده، ٣ / ٤٦٦- ٤٧٨)؛ ١١. همچنین در شمال دلارستاق، سمت غرب جاده هراز دهستانِ نِمارُستاق در فاصلۀ ٥٣ کیلومتری آمل واقع است که حوضۀ آبریز رود دلارستاق (شعبۀ غربی رود هراز) است. دریاچۀ طبیعی دریائُک (دریا اوک) در آنجا قرار داشته است. در ٩١٦ ق / ١٥١٠ م شاه اسماعیل صفوی برای از پا درآوردن رستم روزافزون که در این موقع سر به شورش برداشته و بر آمل مسلط شده بود، فرمان داد سد این دریاچه را بشکنند، بدین‌سان آب دریاچه شهر آمل را به ویرانه‌ای تبدیل کرد (مرعشی، میرتیمور، ٨٤-٨٥). آثار موجود در دهستان نمارستاق عبارتند از امام‌زاده محمد در دهکدۀ نمار، ملک قلعه روبه‌روی دهکدۀ درون، امام‌زاده عبدالله، امام‌زاده‌ها عبدالمناف و عبدالمطلب در دهکدۀ عبدالمناف، مرقد بی‌بی‌خانم در دهکده نَسِل، پا قلعه در دهکدۀ سوآ، بقعۀ باباشجاع‌الدین در دهکدۀ پنجو (پنجاب) (ستوده، ٣ / ٤٨٣-٤٨٧)؛ ١٢. در ٤٥ کیلومتری جنوب آمل، سمت راست هراز و دامنۀ شمالی کوه بهراک، دهستان چلاو (شلاب، چلو، چلاب) قرار گرفته است که رود چلاب (شاخه راست هراز) تمام این دهستان را آبیاری می‌کند و این آثار تاریخی در آن قابل مشاهده است: قلعۀ دارا در رودبارِ هج، قلعۀ سامان مقابل گَنگَرَج کلا، امام‌زاده سیف‌الدین در ده گنگرج ‌کلا، امام‌زاده حسن در دهکدۀ لَهاش، امام‌زاده صالح در دهکدۀ پریمه، همچنین قلعه‌های متعدد و دخمۀ انسانهای اولیه در نقاط مختلف چلاو(ستوده، ٤ / ١٢١-١٣١)؛ ١٣. در دهستان دشت سر واقع در شمال چلاو، سمت راست هراز که پوشیده از جنگل و مزارع است، این آثار تاریخی وجود دارد: امام‌زاده صالح در دهکدۀ بوران، حمام و تکیۀ قدیمی در دهکدۀ هندوکلا، بقعۀ امام‌زاده عبدالله، تکیه و حمام قدیمی در دهکدۀ فیروزکلا در جنوب شرقی آمل، تکیه و آب‌انبار قدیمی در ده پاشاکلا، بقعۀ درویش اسماعیل در اراضی کمانگر کلا، بقعۀ بسیار مهم و قدیمی امام‌زاده عبدالله در دهکدۀ شهنه کلا در ١٢ کیلومتری شرق آمل، مقبرۀ امام‌زاده فضل در دهکدۀ زیارو و در ٩ کیلومتری جنوب شرقی آمل، بقعۀ قدیمی امام‌زاده محسن در تَمُسْک در ١١ کیلومتری شرق آمل، امام‌زاده قاسم که از نظر هنری بسیار جالب توجه است، واقع در ٦ کیلومتری شمال شرق آمل (ستوده، ٤ / ١٣٣-١٥٠)؛ ١٤. بناها و آثار تاریخی بالا خیابان و پایین‌ خیابان لیتکوه، واقع در سمت چپ هراز و جنوب غربی و غرب آمل که در منطقۀ کوهستانی و جنگلی و جلگه‌ای: آستانۀ امام‌زاده عبدالله در ١٢ کیلومتری جنوب غربی آمل در دهکدۀ اسکو محله که بنای آن نوساز است و ضریحی از طلا و نقره دارد و مورد توجه مردم است، بقعه داوود کیا سلطان در دهکدۀ اسپنت (اسپند)، بقعۀ عالی‌ کیا سلطان در ١٨ کیلومتری جنوب غربی آمل، امام‌زاده عباس در سوته ‌کلا، امام‌زاده قاسم در قجر محله، امام‌زاده محمد در ولیسْدِه در غرب آمل، قلعه‌های متعدد در منطقۀ جنگلی و کوهستانی لیتکوه مانند: قلعۀ زکریا، قلعۀ فرنگیس، قلعۀ پشت منگل، قلعۀ پشت زَرکه (ستوده، ٤ / ١١٥-١٢٠)؛ ١٥. دهستان اَهْلم رستاق که در شمال غربی آمل و شمال پایین خیابان لیتکوه قرار دارد و جادۀ آسفالتۀ آمل ـ محمودآباد از وسط آن می‌گذرد و در منابع اسلامی به صورت عین الهم آمده است، در ٣ کیلومتری جنوبی ساحل دریای خزر قرار گرفته است و این بناهای تاریخی در روستاهای آن به چشم می‌خورد: امام‌زاده فضل بن موسی در دهکدۀ خشت‌سر، مقبرۀ ٧٢ تن در دهکدۀ شومیا، مقبرۀ امام‌زاده محمد در دهکدۀ شورستاق، بقعۀ طاووس خاتون در سرین کلا (ستوده، ٤ / ١٠٨-١١٣)؛ ١٦. دهستان هرازپی واقع در شمال آمل بین دهستانهای اهلم رستاق و دابو که جلگه‌ای هموار و حاصلخیز است و با شیب بسیار ملایمی به دریای خزر ختم می‌گردد و توسط نهرهای متعدد سیراب می‌گردد. آثار تاریخی مهم آن عبارتند از امام‌زاده عبدالله در اراضی رودبار، بقعۀ امام‌زاده قاسم در اورته‌ دشت، تکیۀ هفت‌ پلکان در معلم کلا (ستوده، ٤ / ١٥٣-١٥٤)؛ ١٧. دهستان دابو واقع در شمال‌شرقی آمل و جنوب دریای خزر و شرق رود هراز مانند دهستان هرازپی یکسره جلگه و تماماً زیرکشت برنج است. از نظر تاریخی این منطقه مهم و قابل توجه است، زیرا محل ظهور سلسله‌های آل دابویه (ه‌ م) و مرعشیان بوده و جنگ شدید امیر تیمور با مرعشیان برای تسخیر قلعۀ ماهانه سر (٧٩٥ ق / ١٣٩٣ م) در اینجا روی داده است. بناهای تاریخی مهم آن عبارتند از قلعۀ ماهانه سر که در ٢٤ کیلومتری شمال شرقی آمل واقع بوده و امروز تپه‌ها و تلهای آن به اسامی کوته و قلا (قلعه) باقی است و احتمالاً دهکدۀ سوته باید از بقایای قلعۀ ماهانه‌سر باشد. هر چند برخی از محققان گویند که قلعۀ ماهانه‌سر در جنوب آمل در لیتکوه قرار داشته است، تکیه و سقانفار (سقاخانه) در شیر محله، تکیه و سقانفار در کاردگر محله، بقعۀ امام‌زاده مطهر در دهکدۀ مطهر، بقعۀ سید نورالدین در اراضی مرزنگو، گورستانی قدیمی در افراسرا، تکیۀ قدیمی در دیوکلا، امام‌زاده طاهربن موسی الکاظم در بانصر کلا (ستوده، ٤ / ١٥٧-١٧١).

مآخذ

آمارنامه استان مازندران ١٣٦٢، سازمان برنامه و بودجه استان مازندران، تهران، ١٣٦٤ ش؛
ابن اسفندیار، محمد بن حسن، تاریخ طبرستان، به کوشش عباس اقبال، تهران، ١٣٢٠ ش؛
اصطخری، ابراهیم ‌بن محمد، مسالک و ممالک، به کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٤٧ ش؛
اصلاح عربانی، ابراهیم، راهنمای شهرستانهای ایران، تهران، ١٣٤٥ ش؛
اقبال، عباس، تاریخ مغول، تهران، ١٣٤٦ ش؛
اهلرز، اکارت، ایران: مبانی یک کشورشناسی جغرافیایی، ترجمۀ محمدتقی رهنمایی، تهران، ١٣٦٥ ش؛
بارتولد، و. و.، تذکرۀ جغرافیایی تاریخ ایران، ترجمۀ حمزه سردادور، تهران، ١٣٥٨ ش؛
پیرنیا، حسن، ایران باستان، تهران، ١٣٦٢ ش؛
حدودالعالم، به کوشش منوچهر ستوده، تهران، ١٣٦٢ ش؛
حکیمیان، ابوالفتح، علویان طبرستان، تهران، ١٣٤٨ ش؛
خواندمیر، غیاث‌الدین، حبیب ‌السیر، تهران، ١٣٥٣ ش؛
دمرگان، ژاک، زمین‌شناسی ایران، ترجمۀ کاظم ودیعی، تبریز، ١٣٣٩ ش؛
رابینو، ه‌. ل.، مازندران و استراباد، ترجمۀ غلامعلی وحید مازندرانی، تهران، ١٣٣٦ ش؛
زرین‌کوب، عبدالحسین، تاریخ ایران بعد از اسلام، تهران، ١٣٤٣ ش؛
سالنامۀ آماری (سالهای ١٣٤٥، ١٣٥٥، ١٣٦٥ ش)، مرکز آمار ایران، تهران؛
سالنامۀ هواشناسی، سازمان هواشناسی، تهران، ١٣٥٤-١٣٦٠؛
ستوده، منوچهر، از آستارا تا استارباد، تهران، ١٣٥٥ ش، ج ٣؛
همان، تهران، ١٣٦٦ ش، ج ٤؛
سرشماری عمومی نفوس و مسکن شهرهای کشور، ١٣٦٥ (نتایج مقدماتی)، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٦٦ ش؛
همان، کل کشور، ١٣٦٥ (نتایج مقدماتی)، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٦٥ ش؛
شرح خصوصیات ایستگاه ئیدرولوژی رودخانۀ هراز و رودخانۀ لار، وزارت نیرو بخش آبهای سطحی، از ١٣٢٥ تا ١٣٦٤ ش؛
شناسنامۀ شهرهای کشور١٣٦٤، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٦٥ ش؛
عسکری، علی‌بابا، بهشهر (اشرف ‌البلاد)، تهران، ١٣٥٠ ش؛
علامه، صمصام‌الدین، یادگار فرهنگ آمل، تهران، ١٣٣٨ ش؛
غفاری، فرخ، راهنمای شمال ایران، ١٣٤٧ ش؛
فرهنگ اقتصادی دهات و مزارع استان مازندران جهاد سازندگی، ١٣٦٠ ش؛
فرهنگ جغرافیایی ایران، سازمان جغرافیایی کشور، تهران؛
١٣٢٨-١٣٣٣ ش؛
کرزن، جرج، ایران و قضیه ایران، ترجمۀ غلامعلی وحید مازندرانی، تهران، ١٣٤٩ ش؛
محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، تهران، ١٣٥٤ ش؛
مرعشی ظهیرالدین، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، به کوشش عباس شایان، تهران، ١٣٤٥ ش؛
مرعشی، میرتیمور، تاریخ خاندان مرعشی مازندران، به تصحیح منوچهر ستوده، تهران؛
مشکوتی، نصرت‌الله، فهرست بناهای تاریخی و اماکن باستانی ایران، تهران، ١٣٤٩ ش؛
مهجوری، اسماعیل، دانشمندان و رجال مازندران، به کوشش هدایت‌الله مهجوری، تهران، ١٣٥٣ ش؛
نیساری، سیروس، کلیات جغرافیای ایران، تهران، ١٣٥٠ ش؛
هرینگتون، فرد و بیژن فرهنگ دره‌شوری، راهنمای پستانداران ایران، تهران، ١٣٥٥ ش؛
تحقیقات محلی مؤلف، ١٣٦٧ ش.

علی‌بابا عسکری