بَهَتِنده ، شهر و شهرستانی‌ به‌ همین‌ نام‌ در ولایت‌ پنجاب‌ هند. نام‌ پیشین‌ این‌ مكان‌ تبرهنده‌ بود و اقوام‌ مالوایی‌ در سدۀ ٢ق‌م‌ آن‌ را بهتنده‌ نامیدند (روی‌، ١١١؛ دو موهان‌، ٤٩-٤٨؛ برای‌ وجه‌ تسمیه‌، نک‌ : «تاریخ‌...»، II /٤٣٨). نویسندگان‌ اسلامی‌ آن‌ را بهاتیه‌، بهاطیه‌، تبرهنده‌، تبرهند و پاتینده‌ (نک‌ : عتبی‌، ٢٧٥؛ گردیزی‌، ١٧٨؛ باقر٦٠)، نامیده‌اند و در منابع‌ دیگر به‌ اشكال‌ متفاوت‌ آمده‌ است‌ (كانینگم‌، I /٢١٦). كانینگم‌ احتمال‌ داده‌ است‌ كه‌ بهتنده‌ همان‌ ماتیلا یا مهاتیلا، یعنی‌ یكی‌ از ٦ دژ بزرگ‌ سند در سدۀ ٧م‌ بوده‌ باشد (همانجا).
شهرستان‌ بهتنده‌ با وسعت‌ ٥٦٤‘٥كمـ٢ در دشت‌ رسوبی‌ مسطح‌ جنوب‌ رودخانه‌ سوتلج‌ در شمال‌ غربی‌ هند قرار دارد. شهر بهتنده‌ در °٣٠ و ´١٣ عرض‌ شمالی‌ و °٧٥ طول‌ شرقی‌ قرار دارد. این‌ شهر در گذشته‌ دارای‌ دیوارهای‌ بلند و محصور در میان‌ خندقها بوده‌ است‌ (نک‌ : ابن‌ اثیر، ٩ /١٨٤) و امروزه‌ از مراكز مهم‌ خطوط راه‌آهن‌ شمال‌ غربی‌ هند و شهرهای‌ نزدیك‌ پاكستان‌ به‌ شمار می‌رود (اسپیت‌، ٥٤١؛ گانگولی‌، ٧؛ IX /١٨٣,EI١).
شهرهای‌ مهم‌ شهرستان‌ بهتنده‌ عبارت‌اند از كوت‌ كَپورا، فَریدكوت‌، مانسا و تَلوَندی‌سابو. بهتنده‌ مركز بازرگانی‌ محصولات‌ كشاورزی‌ مناطق‌ همسایه‌ است‌. آبراههای‌ حفر شده‌ در این‌ منطقه‌ كمبود باران‌ را جبران‌ می‌كند. تولیدات‌ كشاورزی‌ آن‌ گندم‌، پنبه‌، نیشكر و حبوبات‌ است‌ و كارخانه‌های‌ تولید آرد و نساجی‌ نیز دارد (بریتانیكا، چ‌ ١٩٧٨م‌، میكرو، I /١٠٤٣، چ‌ ١٩٨٦م‌، II /١٨٧). در ١٣٦٠ش‌ /١٩٨١م‌ شهرستان‌ بهتنده‌ ٦٠٦‘٣٠٤‘١تن‌ و شهر بهتنده‌ ٤٥٣‘١٢٤تن‌ جمعیت‌ داشته‌ است‌ (همانجا).

پیشینۀ تاریخی‌

بنای‌ شهر بهتنده‌ را به‌ سدۀ ٤ق‌م‌ و اسكندر مقدونی‌ نسبت‌ داده‌اند (نک‌ : كانینگم‌، همانجا). این‌ منطقه‌ در سدۀ ٢ق‌ م‌ محل‌ عبور اقوام‌ هندی‌ ـ یونانی‌ و مالوایی‌ برای‌ مهاجرت‌ به‌ سایر نقاط بود (دو موهان‌، ٤٨-٤٩). بیرونی‌ آورده‌ است‌ كه‌ در بهتنده‌ برای‌ كتابت‌، خطی‌ موسوم‌ به‌ اردناكری‌ به‌ كار می‌رفته‌ است‌ (ص‌ ٨٢). در ٣٩٣ق‌ /١٠٠٣م‌ سلطان‌ محمود غزنوی‌ از نواحی‌ مولتان‌ گذشت‌ و قصد بهتنده‌ كرد و در خارج‌ از شهر موضع‌ گرفت‌. راجۀ بهتنده‌ لشكری‌ گران‌ به‌ مقابلۀ او فرستاد و پس‌ از جنگی‌ سخت‌ مغلوب‌ شد و سلطان‌ محمود ثروت‌ بسیار ازجمله‌ ٢٨٠ فیل‌ از این‌ شهر به‌ غنیمت‌ برد (گردیزی‌، همانجا؛ احمد، ١ /٨-٩). سال‌ بعد كه‌ سلطان‌ محمود مجدداً به‌ هند بازگشت‌، امیدوار بود كه‌ راجۀ بهتنده‌ در لشكركشی‌ سلطان‌ محمود به‌ سوی‌ جی‌ پال‌، فرمانروای‌ پنجاب‌ به‌ او یاری‌ كند، اما او چنین‌ نكرد و محمود بهتنده‌ را گرفت‌ و قصد داشت‌ تا با وادار كردن‌ مردم‌ به‌ پذیرش‌ اسلام‌، بهتنده‌ را به‌ سرزمینهای‌ تحت‌ فرمان‌ خود ملحق‌ كند، اما سیل‌ او را وادار به‌ بازگشت‌ كرد (گانگولی‌، همانجا؛ هیگ‌، ١٤؛ پاول‌ پرایس‌، ١٠٢).
در ٥٨٧ق‌ /١١٩١م‌ محمدغوری‌ به‌ هند تاخت‌ و بهتنده‌ را تصرف‌ كرد و حكومت‌ آن‌ را به‌ ضیاءالدین‌ توكلی‌ سپرد. پس‌ از این‌، بهتنده‌ مورد هجوم‌ فرمانروایان‌ غیر مسلمان‌ هند قرار گرفت‌ و ١٣ ماه‌ در محاصره‌ بود (سیهرندی‌، ٧، ٩؛ باقر، همانجا). بعدها بهتنده‌ زیر سلطۀ سلاطین‌ مملوك‌ قرار گرفت‌ (نک‌ : حبیب‌الله‌، ١٣١-١٣٢).
از آثار تاریخی‌ بهتنده‌ دژی‌ عظیم‌ با دیوارهایی‌ به‌ بلندی‌ ٣٦ متر است‌ كه‌ در سدۀ ١٦م‌ بنا گردیده‌ است‌. مدفن‌ خواجه‌ رتن‌ (بابارتن‌) نیز در بهتنده‌ واقع‌ است‌ (بریتانیكا، چ‌ ١٩٧٨م‌، میكرو، I /١٠٤٣).

مآخذ

ابن‌ اثیر، الكامل‌؛
احمد، نظام‌الدین، طبقات‌ اكبری‌، كلكته‌، ١٩٣٥م‌؛
بیرونی‌، ابوریحان‌، تحقیق‌ ماللهند، به‌ كوشش‌ ادوارد زاخاو، لندن‌، ١٨٨٧م‌؛
سیهرندی‌، یحیى‌، تاریخ‌ مبارك‌ شاهی‌، به‌ كوشش‌ محمد هدایت‌ حسین‌، كلكته‌، ١٩٣١م‌؛
عتبی‌، محمد، تاریخ‌ یمینی‌، ترجمۀ ناصح‌ جرفادقانی‌، به‌ كوشش‌ جعفر شعار، تهران‌، ١٣٤٥ش‌؛
گردیزی‌، عبدالحی‌، زین‌ الاخبار، تهران‌، به‌ كوشش‌ عبدالحی‌ حبیبی‌، ١٣٤٧ش‌؛
نیز:

Bāqir, M., Lahore, Past and Present, Lahore, ١٩٥٢;
Britannica;
Cunningham, A., The Ancient Geography of India, Varanasi, ١٩٦٣;
Dev Mohan, M. V., The North - West India, Ludhiana, ١٩٧٤;
EI ١ ;
Ganguly, D. C.,« The Age of Prithviraja III», The Struggle for Empire, ed. R. C. Majumdar, _Bombay;
Habibullah, A.B.M., «The Mamluk Sultāns of Delhi», ibid;
Haig, W., «The Ghaznavids», The Cambridge History of India, New Delhi, ١٩٨٧, vol. III;
The History of India, ed. H. M. Elliot, Allahabad, Kitab Mahal;
Powell - Price, J.C.P., A History of India, London, ١٩٥٥;
Roy, S., «Akbar», The Mughul Empire, ed. R.C. Majumdar, Bombay, ١٩٨٤;
Spate, O. H. K. et al., India, Pakistan and Ceylon, London, ١٩٦٠.

پرویز امین‌