بوصیر، یا ابوصیر، نام‌ چندین‌ محل‌ در مصر. این‌ نام‌ در قبطی «بوسیر»، در آشوری «پوسیریس‌» و در یونانی‌ و رومی «بوسیریس‌» خوانده‌ می‌شد، و به‌ معنای‌ محل‌ اقامت‌ اُزیریس‌ ــ یكی‌ از خدایان‌ مصر باستان‌ ــ است‌ (رمزی‌، ٢ /٦٩). در محلهایی‌ كه‌ بوصیر خوانده‌ شده‌اند، اهرام‌ كوچك‌ و بزرگ‌ بسیاری‌ دیده‌ می‌شود كه‌ برخی‌ از آنها ازگِل‌، و برخی‌ دیگر از سنگ‌ ساخته‌ شده‌اند (مقریزی، ٢ /١١١-١١٢، ١٤٦؛ بغدادی، ٢٦) كه‌ نشان از تقدس‌ این‌ مكانها در مصر باستان‌ دارد. این‌ نام‌ در غالب‌ منابع‌ اسلامی‌ به‌ صورت‌ بوصیر آمده‌ است‌ (نک‌ : خلیفه‌، ٢ /٦١٢، ٦٢٣؛ ابن‌ فقیه‌، ٧٣؛ ابن‌ خردادبه‌، ٨١، ٢٤٧؛ طبری‌، ٧ /٤٣٨، جم‌؛ قدامه‌، ١٧٨، ٣٣٩؛ مسعودی‌، مروج‌... ، ٣ /٢٦١، جم‌ ، التنبیه‌... ، ٣٢٨، ٣٣١). اما در حدودالعالم‌ از آن‌ با نام‌ توصیر یاد شده‌ كه‌ ظاهراً تصحیف‌ همان‌ بوصیر است‌ (ص‌ ١٣٨، ٤٥١).
در دورۀ عثمانی‌، به‌ ابتدای‌ نام‌ محلهایی‌ كه‌ بوصیر خوانده‌ می‌شدند، یك «الف‌» افزوده شد و از آن‌ پس‌، همۀ آنها به‌ ابوصیر تغییر نام‌ دادند (رمزی‌، همانجا).

١. بوصیر قوریدس‌

(كوریدس‌)، این‌ شهر در مصر میانه‌ واقع بوده، و از اعمال فَیوم به شمار می‌رفته، و از سدۀ ١١ق‌، بوصیر الملق‌ (ملك‌) خوانده شده‌ است‌ (ابن‌ عبدالمنعم‌، ١١٧؛ یاقوت‌، المشترك‌، ٧٠؛ ابن‌ خلكان‌، ٦ /٦٨؛ ابوالفدا، ١٠٧؛ EI٢). كتان‌ این‌ شهر معروف‌ بوده‌، و به‌ دیگر جایها صادر می‌شده‌ است‌ (مقدسی‌، ٢٠٣؛ ابن‌ ظهیره‌، ٥٦).
به‌ احتمال‌ بسیار، مروان (حمار)، آخرین‌ خلیفۀ اموی‌ در ١٣٢ق‌ / ٧٥٠م در همین شهر بوصیر كشته شده‌ است‌ (نک‌ : ابن‌ اثیر، ٥ /٤٢٤؛ ابن‌ خلكان‌، ٣ /١٥١، ٢٢٩؛ ابوالفدا، همانجا؛ یاقوت‌، بلدان‌، ١ /٧٦٠؛ ابن‌ ظهیره‌، ٦١؛ قس‌: ابن‌ تغری‌ بردی‌، ١ /٣١٧؛ یعقوبی‌، تاریخ‌، ٢ /٣٤٦؛ مسعودی‌، همان‌، ٣٣١). ابوعبدالله‌ شرف‌الدین‌ محمد بن‌ سعید بوصیری‌، صاحب‌ قصیدۀ مشهور «برده‌» و از شعرای‌ نامدار عرب‌، منسوب‌ به این مكان است (كیلانی، ٥؛ سامی، ١٣٨٩؛ آربری‌، ٣٥٣؛ نیز نک‌ : ه‌ د، بوصیری‌).

٢. بوصیر بنا

از شهرهای‌ باستانی‌ مصر كه‌ بر ساحل‌ غربی‌ رود دمیاط، از شاخه‌های رود نیل و در استان‌ مدیریۀ غربی‌ امروزی‌ واقع‌ بوده است‌. این شهر از مراكز اداری به شمار می‌رفت‌ و اسقف‌نشین‌ بوده‌ است‌ (EI٢) به‌ سبب‌ آنكه‌ در مجاورت‌ شهر «بنا» واقع‌ بوده‌، به‌ بوصیر بنا شهرت‌ یافته‌ است‌ (رمزی‌، همانجا). یعقوبی‌ این‌ محل‌ را از ناحیۀ بطن‌ الریف دانسته‌، و در بزرگی‌، آن‌ را به‌ شهر بنا تشبیه كرده‌ است‌ ( البلدان‌، ٩٦). ابن‌ دقماق‌ مساحت‌ آن‌ را ٨٠٥‘٣ فدان‌ آورده‌ است‌ (٢ /١١٥).

٣. بوصیر سدر

كه‌ آن‌ را بوصیر رجب‌ نیز خوانده‌اند (ابن‌ مماتی‌، ١١٧)، شهركی است در كورۀ جیزه‌ (یاقوت‌، بلدان‌، همانجا؛ ابن خلكان، ٦ /٦٨؛ ابوالفدا، همانجا)، واقع در جنوب‌ قاهره‌ و نزدیكی‌ ممفیس‌ كه‌ اهرام‌ معروف‌ مصر در آن‌ قرار دارد (نک‌ : «اطلس‌...»، .(١٩٤ گفته شده است كه زندان حضرت یوسف‌(ع‌) و مسجد حضرت‌ یعقوب‌(ع‌) در همین مكان واقع بوده است (نک‌ : ابن‌ ایاس‌، ١(١) /٣٥).

٤. بوصیر اشمونین‌

كه‌ در ساحل‌ شرقی‌ رود نیل‌ در فاصلۀ ١٨٠ كیلومتری از جنوب بوصیر الملق واقع بوده است (EI٢) ادریسی‌ آن‌ را شهركی‌ آباد با باغهای‌ میوه‌ و نخلستانهای‌ بسیار وصف‌ كرده‌ است‌. به‌ گفتۀ او جادوگران‌ فرعون‌ كه‌ به‌ مقابلۀ موسی‌ آمدند، از مردم این شهر بودند (١ /١٢٤) و حتى در روزگار ادریسی‌ این‌ محل‌ به‌ سحر و ساحری‌ شهرت‌ داشته‌ است‌.
امروزه‌ این‌ شهر وجود ندارد و در منابع‌، میان‌ آن‌ و بوصیر قفط كه‌ هیچ‌ ارتباطی با آن ندارد، خلط شده‌ است‌ (رمزی‌، ١ /١٨٠).

٥. بوصیر قفط

بنابر برخی‌ شواهد، بوصیر قفط با كوم‌ الكفار امروزی‌ واقع‌ در ٥٠٠‘١ متری‌ جنوب‌ شهر قفط از توابع‌ شیخیه‌ به‌ مركزیت‌ قوص در استان‌ قنا مطابقت‌ دارد (همو، ١ /١٨١؛ «اطلس‌»، همانجا).

٦. بوصیر دفدنو

به‌ گفتۀ یاقوت‌ این‌ بوصیر در كورۀ فیوم‌ واقع‌ بوده‌ است‌ (نک‌ : بلدان‌، همانجا)، اما دیگر منابع‌ تاریخی‌ و جغرافیایی‌ از این‌ محل‌ اطلاع‌ چندانی‌ به‌ دست‌ نداده‌اند.

مآخذ

ابن‌ اثیر، الكامل‌؛
ابن‌ ایاس‌، محمد، بدائع‌ الزهور، به‌ كوشش‌ محمد مصطفى‌، قاهره‌، ١٤٠٢ق‌ /١٩٨٢م‌؛
ابن‌ تغری‌ بردی‌، النجوم‌؛
ابن‌ خردادبه‌، عبیدالله‌، المسالك‌ و الممالك‌، به‌ كوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، ١٣٠٦ق‌ /١٨٨٩م‌؛
ابن‌ خلكان‌، وفیات‌؛
ابن‌ دقماق‌، ابراهیم‌، الانتصار، بیروت‌، ١٣١٠ق‌ /١٨٩٣م‌؛
ابن‌ ظهیره‌، الفضائل‌ الباهرة، به‌ كوشش‌ مصطفى سقا و كامل‌ مهندس‌، قاهره‌، ١٩٦٩م‌؛
ابن‌ عبدالمنعم‌ حمیری‌، محمد، الروض‌ المعطار، به كوشش احسان‌ عباس‌، بیروت‌، ١٩٧٥م‌؛
ابن‌ فقیه‌، احمد، مختصر كتاب‌البلدان‌، به‌ كوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، ١٣٠٢ق‌ /١٨٨٥م‌؛
ابن‌ مماتی‌، اسعد، قوانین‌ الدواوین‌، به‌ كوشش‌ عزیز سوریال‌ عطیه‌، قاهره‌، ١٤١١ق‌ /١٩٩١م‌؛
ابوالفدا، تقویم‌ البلدان‌، به‌ كوشش‌ رنو و دوسلان‌، پاریس‌، ١٨٤٠م‌؛
ادریسی‌، محمد، نزهة المشتاق‌، بیروت‌، ١٤٠٩ق‌ /١٩٨٩م‌؛
بغدادی‌، عبداللطیف‌، الافادة و الاعتبار (نک‌ : مل‌ ، بغدادی‌)؛
حدودالعالم‌، به‌ كوشش‌ مریم‌ میراحمدی‌ و غلامرضا ورهرام‌، تهران‌، ١٣٧٢ش‌؛
خلیفۀ بن‌ خیاط، تاریخ‌، به‌ كوشش‌ سهیل‌ زكار، دمشق‌، ١٩٦٨م‌؛
رمزی‌، محمد، القاموس‌ الجغرافی‌ للبلاد المصریة، قاهره‌، ١٩٥٤- ١٩٥٨م‌؛
سامی‌، شمس‌الدین‌، قاموس‌ الاعلام‌، استانبول‌، ١٣٠٦ق‌ /١٨٨٩م‌؛
طبری‌، تاریخ‌؛
قدامۀ بن‌ جعفر، الخراج‌، به‌ كوشش‌ محمدحسین‌ زبیدی‌، بغداد، ١٩٧٩م‌؛
كیلانی‌، محمد، مقدمه‌ و حاشیه‌ بر دیوان‌ بوصیری‌، قاهره‌، ١٣٩٣ق‌ /١٩٧٣م‌؛
مسعودی‌، علی‌، التنبیه‌ و الاشراف‌، به‌ كوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، ١٨٩٣م‌؛
همو، مروج‌ الذهب‌، به‌ كوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، قاهره‌، ١٣٨٧ق‌ /١٩٦٧م‌؛
مقدسی‌، محمد، احسن‌ التقاسیم‌، به‌ كوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، ١٩٠٦م‌؛
مقریزی‌، احمد، الخطط، به‌ كوشش‌ گاستون‌ ویت‌، قاهره‌، ١٩١٣-١٩٢٣م‌؛
یاقوت‌، بلدان‌؛
همو، المشترك‌، به‌ كوشش‌ ووستنفلد، گوتینگن‌، ١٨١٦م‌؛
یعقوبی‌، بلدان‌، بیروت‌، ١٤٠٨ق‌ /١٩٨٨م‌؛
همو، تاریخ‌، بیروت‌، ١٣٧٩ق‌ /١٩٦٠م‌؛
نیز:

Arberry, A.J., «The Contribution to Islam» , The Legacy of Egypt, ed. S. R. K. Glanville, Oxford, ١٩٥٣;
Atlas of World, New York, ١٩٩٧;
Baghdādi, A., Al- I fādah wa ’l-Iªtibār (The Eastern Key), ed. and tr. K.H. Zand et al., London, ١٩٦٥;
EI^٢.
محمدحسین‌ اشرف‌