بورْكو، یا بورگو، منطقه‌ای مسلمان‌نشین در شمال چاد. این منطقه ٢٣٠ هزار كمـ ٢ مساحت دارد و از شمال غربی به كوههای تیبِستی، از جنوب شرقی به كوههای اِندی و از جنوب و جنوب غربی به نواحی پست جوراب و بودله محدود است (نک‌ : «اطلس ...»، ١٩٩؛EI٢).
بیشتر زمینهای بوركو شنزارهایی است كه در اثر وزش بادهای تند، در حركتند («بوركو»). اغلب جمعیت بوركو در نواحی پرآب كه غالباً در نواحی كوهستانی تیبستی در شمال و در دره‌های مجزا از یكدیگر كه صخره‌های آهكی و نامنظم آنها را از هم جدا می كند، ساكنند. این دره‌ها خاك حاصل‌خیزی دارند كه در آن درختان خرما با محصولاتی مرغوب به عمل می‌آید (نک‌ : ناختیگال،II / ٤٠٦؛ «بوركو»). اهالی بوركو را گروههایی از سیاهان، قبایل بیابان گرد عرب و بربر تشكیل می‌دهد. از مهم‌ترین این گروههای قومی، قبیلۀ نیمه بیابان‌گرد «دزه» و بیابان گرد «بولگدا» را می‌توان نام برد (ناختیگال،I / ٢٦٣, IV / ٤٠٦ ).
بوركو تا اواخر سدۀ ١٣ق / ١٩م جزو منطقه نفوذ دولت عثمانی بود و این دولت پایگاهی نظامی در آنجا داشت
(همو، I / ١٨٢, ٤٢٥) در ١٣١٧ق / ١٨٩٩م پیرو توافقهای میان دولتهای انگلستان و فرانسه، بوركو جزو منطقۀ نفوذ فرانسه شناخته شد و نیروهای این كشور سرزمینهای صحرا را یكی پس از دیگری تصرف كردند (نک‌ : رایت،١١٧ -١١٦؛ «بوركو»).
سنوسیها كه مهم‌ترین گروه قومی ساكن در این منطقه بودند، در ١٣٢٩ق / ١٩١١م برای مقابله با خطر نفوذ اروپاییان در بوركو از دولت عثمانی كمك خواستند؛ عثمانیها به حمایت از سنوسیها، پایگاهی نظامی در بوركو برپا كردند، اما به‌سبب پیكار نیروهای عثمانی با سپاه ایتالیا در ١٩١٢م، ناگزیر به برچیدن پایگاه و ترك این منطقه شدند. در ١٩١٣م سراسر بوركو به اشغال فرانسویان درآمد (نک‌ : رایت، ١١٩-١١٦؛ ناختیگال، I / ٤٢٥؛EI٢).
در دورۀ سلطۀ فرانسویها برچاد، بوركو در منطقۀ نظامی موسوم به «بوركو ـ اندی ـ تیبستی» قرار داشت (ناختیگال، I / ٤٢٣). با آنکـه چاد در ١٣٣٩ش / ١٩٦٠م استقلال یافت، اما فرانسویها تا ١٩٦٤م از تخلیۀ این منطقۀ نظامی خودداری كردند («افریقا...»،٢٩٤ ).
امروزه از لحاظ تقسیمات كشوری چاد، استان «بوركو ـ اندی ـ تیبستی» با ٣٥٠‘٦٠٠ كمـ ٢ مساحت بزرگ‌ترین استان این كشور به شمار می رود. تراكم جمعیت در آن بسیار اندك است و در ١٣٨٣ش / ٢٠٠٤م جمعیت استان «بوركو ـ اندی ـ تیبستی» حدود ١٠٠‘٨٥ تن برآورد شده است («فرهنگ ...»). .

مآخذ

Africa South of the Sahara, ١٩٩٨, London, ١٩٩٨;
Atlas of the World, Munich, ١٩٩٧;
« Borku» , LoveToKnow Free Online Encyclopedia, www. ١٩١١ encyclopedia.org / B / BO / BORKU.htm;
EI²;
Nachtigal, G., Sahara and Sudan, tr. A.G.B. Fisher and H.J. Fisher, London, ١٩٧١-١٩٨٠;
Wright, J., Libya, Chad and the Central Sahara, London, ١٩٨٩;
The World Gazetteer, www. world-gazetteer.com / home.htm.

پرویز امین