دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٠٣ - بوردور
بوردور
نویسنده (ها) :
وهاب ولی
آخرین بروز رسانی :
چهارشنبه ٤ تیر ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
بوردور، شهر و مركز استانی به همین نام در تركیه.
استان بوردور با مساحتی حدود ١٥٠‘٧ كمـ ٢ در جنوب غربی تركیه واقع است. این استان شامل ٦ شهرستان به نامهای بوردور، آغْلاسون، بوجاق، گل حصار، تفنّی و یشیلُوا، و ٢١ شهر است و جمعیت آن در ١٣٨٣ش / ٢٠٠٤م، ٠٠٠‘٨٤١‘٢ تن برآورد شده است (YA, III / ١٥٣٥؛ «فرهنگ ...»، تركیه). شهر بوردور مركز استان بوردور با جمعیتی حدود ٧٠١ هزار تن (برآوردِ ١٣٨٣ش / ٢٠٠٤م) در ٤ كیلومتری جنوب شرقی دریاچهای به همین نام در شمال این استان واقع است (IA,II / ٨٠٥؛ «فرهنگ»).
پیشینۀ تاریخی
نتایج كاوشهای باستانشناختیِ صورت گرفته در منطقۀ حاجیلر واقع در ٣٥ كیلومتری شهر بوردور، پیشینۀ سكنای انسان در این منطقه را به ٠٠٠‘٧ق م میرساند («دائرةالمعارف اسلام»،VI / ٤٢٦ ). البته نمیتوان پیشینۀ اسكان انسان در این منطقه را به شهر بوردور نیز تعمیم داد، اما در حفاریهای انجام گرفته در تپههای پیرامون آن، شواهدی از اسكان انسانِ دورۀ مفرغ، مانند تندیسهای سفالین، ظروف سفالی سرخ رنگ و ابزارهای برنده از سنگ چخماق یافت شده است (همانجا؛ اوندر،.(١١٥
بوردور در منطقۀ پسیدیای باستان واقع شده، و آثاری از تمدنهای یونان و روم قدیم در آن بر جای مانده است. در ١٥٠٠قم بوردور در قلمرو حكومت محلیِ آرزاوا كه تابع حتیها بود، قرار داشت؛ هر چند پادشاهی آرزاوا در ١٢٠٠ق م به استقلال دست یافت، اما دیری نپایید كه فرمانبرداری فریگیاییها را پذیرفت. بوردور در سدۀ ٧ق م به تصرف لیدیها درآمد و در ٥٤٦ق م با شكست لیدیها از سپاهیان پارسی، این سرزمین نیز مانند دیگر نواحی آناتولی، ضمیمۀ امپراتوری هخامنشیان شد («دائرةالمعارف اسلام»، VI / ٤٢٧؛ «تاریخچه»).
پس از آنکـه اسكندر مقدونی در ٣٣٠قم به فرمانروایی هخامنشیان بر آناتولی پایان داد، آنتیخوس از جانب اسكندر به حكومت آنجا منصوب شد. پس از مرگ اسكندر، بوردور تحت نفوذ سلوكیان درآمد و سپس ضمیمۀ پادشاهی برغمه شد. در ٦١قم رومیان بوردور را تصرف كردند و در ٣٩٥م پس از تقسیم امپراتوری روم به دو بخش شرقی و غربی، این شهر تحت استیلای بیزانس قرار گرفت و در همین دوره نام «پولیدریون»، به معنای ناحیۀ سنگلاخ، بر آن نهاده شد (همانجا). پیش از آنکـه بوردور به این نام خوانده شود، «لیمْنومْبْریا»، به معنای شهر دریاچه نامیده میشد ((EI².
شاید واژۀ پولیدریون، بعدها به بوردور بدل شده باشد، چنانکـه اهالی بوردور نیز امروزه نام شهر را «بولدور» تلفظ میكنند و در برخی منابع غربی نیز این نام با همین تلفظ آمده است («دائرةالمعارف ترك»، VIII / ٤٢٥؛ بایراق، ١٢٦؛ «تاریخچه»). بوردور تا سدۀ ٥ق / ١١م همچنان در قلمرو امپراتوری بیزانس باقی بود، تا اینکـه پس از شكست بیزانس از سلجوقیان، در جنگ ملازگرد (٤٦٣ق / ١٠٧١م) قبایل تركمن تا حوالی بوردور نفوذ كردند.
بنا به برخی روایات، طایفۀ قنالی ــ از قبایل تركمن ــ هنگام رسیدن به این منطقه در مقابل زیباییهای طبیعی آن، این جمله را به زبان آوردند: «جنت بورادا دور» (بهشت دراینجاست).گفته شده كه عبارتِ«بورادا دور» به مرور زمان به شكل بوردور درآمده است («دائرةالمعارف اسلام»، همانجا؛ «تاریخچه»).
تركها پس از اسكان در این محل بازاری به نام «آلان پازاری» در جای اولوجامع (جامع كبیر) فعلی ساختند، ولی به سبب مسیل بودن آنجا، به تدریج به دامنۀ تپهای منتقل شدند؛ بدین ترتیب، تدریجاً شهری ساخته شد كه امروزه بوردور نامیده میشود («دائرةالمعارف اسلام»، همانجا).
بوردور در طی جنگ صلیبی اول از قلمرو سلجوقیان خارج شد، ولی در نیمۀ اول سدۀ ٧ق / ١٣م دوباره به دست تركان افتاد. در ٦٤١ق / ١٢٤٣م پس از شكست سلجوقیان آناتولی در جنگ كوسه داغ از مغولان، امیرنشینهایی در آناتولی شكل گرفت و بوردور در امیرنشین بنی حَمید واقع شد. دونداربیگ، مؤسس امیرنشین بنی حمید در ٦٩٩ق / ١٣٠٠م مسجدی را كه امروزه اولوجامع نامیده میشود، ساخت (همانجا).
بوردوردردورۀ حاكمیت بنیحمید توسعه یافت. این امیرنشین با اینکـه حاكمیت ایلخانان مغول را پذیرفته بود، ولی مورد حملۀ تیمورتاش، والیِ كل ایلخانان و آناتولی قرار گرفت و در ٧١٧ق / ١٣١٧م به تصرف وی درآمد؛ اما پس از فرار تیمورتاش به مصر، اسحاق بیگ از اخلاف دونداربیگ ــ كه وی نیز در مصر به سر میبرد ــ به آناتولی بازگشت و امیرنشین بنی حمید را احیا كرد («تاریخچه»؛ اوزون چارشیلی، «امیرنشینها...»، ٦٤-٦٥). بوردور نیز بار دیگر تحت حاكمیت بنی حمید درآمد، تا اینکـه در زمان سلطان مراد اول (سل ٧٦١-٧٩٢ / ١٣٦٠-١٣٩٠م) حسین بیگ ــ از امرای بنی حمید ــ اسپارتا و حوالی آن را كه شامل بوردور نیز میشد، در برابر ٨٥ هزار سكۀ طلا به عثمانیان واگذار كرد (بایراق، همانجا).
این بطوطه كه در سدۀ ٨ق / ١٤م از بوردور دیدن كرده است، بوردور را شهری كوچك با باغها و آبهای روان وصف میكند و مینویسد كه قلعۀ آن بر فراز كوهی بلند به نام شاهیك قرار دارد. او در گزارش خود به جماعت جوانمردانِ شهر نیز اشاره كرده است (ص ٣٠٣).
پس از شكست بایزید اول از امیر تیمور در جنگ آنکـارا (٨٠٤ق / ١٤٠٢م) و احیای مجدد امیرنشینها، بوردور بار دیگر تحت حاكمیت بنی حمید قرار گرفت (بایراق، همانجا)؛ اما بعد از مدتی عثمانیان نه تنها بر بوردور، بلكه بر سراسر آناتولی مستولی شدند. در ٩١٧ق / ١٥١١م، بوردور مانند بسیاری از شهرهای آناتولی دستخوش نابسامانیهای ناشی از عصیان شاهقلی بابای تكلو شد و خسارات بسیاری دید (نک : اوزون چارشیلی، «تاریخ ...»،.(II / ٢٣٠
بوردور در اوایل حاكمیت عثمانیان، مركز قضایی وابسته به ایالت حمید با مركزیت اسپارتا بود و در واقع قصبهای به شمار میرفت. به موجب سندی در ٨٨٣ق / ١٤٧٨م بوردور دارای ٤ محله بوده كه یكی از آنها به مسیحیان تعلق داشته است («دائرةالمعارف اسلام»،VI / ٤٢٧ ). این شهر در سدۀ ١٠ق / ١٦م از تأثیر عصیان سوختهها (طلاب) بركنار نماند. همچنین در اواخر همان سده، در معرض تخریبهای عاصیان جلالی قرار گرفت؛ اما به رغم این عصیانها و تخریبها در قیاس با یك سده پیش از آن توسعه یافت و بر شمار محلههای آن افزوده شد. یكی از محلههای جدید، محلۀ دباغخانه بود كه بیانگر فعالیت اقتصادی محله در آن زمان است (همان،.(VI / ٤٢٧-٤٢٨
بوردور در ١٢٨٨ق / ١٨٧١م به صورت مركز سنجقی درآمد كه وابسته به ولایت قونیه بود (بایراق،.(١٢٦به نوشتۀ سامی، بوردور یكی از ٥ سنجق استان قونیه بود و در منتهای شمال غربی این استان قرار داشت (٢ / ١٣٧٥). این شهر در اواخر سدۀ ١٣ق / ١٩م دچار آتشسوزی مهیبی شد كه در آن بخش بزرگی از بازار و ١٥٠ خانه از میان رفت («دائرةالمعارف اسلام»، VI / ٤٢٨). با این همه، در اوایل سدۀ ١٤ق / ٢٠م بوردور دارای ٧ كارگاه روغنکـشی، ٢١٣‘٥ خانه، ٦٤٨ دكان، ١٦ آسیاب، ٣٤ دباغخانه، ٤ كاروان سرا، ٦ حمام و ٢٤ مسجد بوده است (IA, II / ٨٠٥) كوئینه، سیاح اروپایی نیز از وجود ١٤ مسجد، ٦ خانقاه، ١١ مدرسه، ١ كلیسای بیزانسی، ١ كلیسای ارمنی، ٦ حمام و ٤ كاروانسرا سخن گفته است. بر اثر زمینلرزهای كه در ١٣٣٢ق / ١٩١٤م رخ داد، خسارات سنگینی به شهر وارد آمد («دائرةالمعارف اسلام»، همانجا). با پایان یافتن جنگ جهانی اول و شكست ارتش عثمانی، نیروهای ایتالیایی بخشهایی از آناتولی ازجمله بوردور را به اشغال خود درآوردند (نک : بایور، II(٣) / ٤٥٦؛ شاو، ٢ / ٥٥٥).
بوردور در ١٣٣٨ق / ١٩٢٠م به صورت یك لوای مستقل درآمد و در همان سال نخستین نمایندگانش را نیز به مجلسهای تركیه فرستاد (بایراق، همانجا)؛ در ١٣٠٢ش / ١٩٢٣م در تقسیمات جدید بعد از عثمانیها به صورت مركز ولایتی به همین نام درآمد. در ١٣١٥ش / ١٩٣٦م خط آهن تركیه به این شهر رسید (همانجا).
در بوردور و حوالی آن نظیر اسپارتا، باغهای گل زیادی وجود دارد كه از محصول آنها اسانس گل سرخ تهیه میشود (IA, II / ٨٠٦). امروزه بوردور دارای كارخانههای قند، اسانس گل سرخ، لبنیات، آرد، سیمان و آجرپزی، نساجی و تراكتورسازی است («دائرةالمعارف جدید...»، .(II / ٤٥٧قالیبافی بوردور از دیرباز شهرت داشته است. در این شهر پارچههای پنبهای و پشمی هم بافته میشود. بافتههای پنبهای بوردور كه آن را «آلاچه» میگویند، امروزه نیز از اهمیت زیادی برخوردار است.
مشهورترین آثار باستانی بوردور اینهاست: معبد آنتونینوس به ابعاد ٢٠×٤٢ متر؛ آمفی تئاتر رومی با گنجایش ١٢ هزار نفر؛ میدان ورزشی متعلق به سدۀ ٢م، و همچنین بقایای قلعهای بازمانده از دورۀ بیزانسیها (بایراق،.(١٢٧
از آثار دورۀ اسلامی میتوان اولو جامع، مساجد شیخ سنان، قره سنیر، دیوان بابا، سلیمزاده («دائرةالمعارف جدید»، همانجا)، و نیز بنای طاش اُدا یاد كرد؛ طاش ادا منزلگاهی برای پذیرایی از مسافران بوده كه نمونۀ آن كمتر دیده شده است (میدان لاروس، .(III / ٤٦٧
از ویژگیهای بوردور داشتن فرهنگ عامهای غنی است (اوندر، همانجا). از نویسندگان و شعرای معروف بوردور میتوان ابراهیم زكی (١٩٢٢-١٩٨٤م) را نام برد كه آثاری منظوم و منثور در ادبیات، و بیشتر در فرهنگ عامۀ منطقه از خود برجای گذاشته است («دائرةالمعارف جدید»،.(II / ٤٥٨
مآخذ
ابن بطوطه، محمد، رحلة، به كوشش طلال حرب، بیروت، ١٤٠٧ق / ١٩٨٧م؛
سامی، شمسالدین، قاموس الاعلام، استانبول، ١٣٠٦ق؛
شاو، ا. ج. و ا. ك. شاو، تاریخ امپراتوری عثمانی و تركیۀ جدید، ترجمۀ محمود رمضانزاده، مشهد، ١٣٧٠ش؛
نیز:
Bayrak, M. O., Turkiye tarihi yerler kilavuzu, Istanbul, ١٩٩٤;
Bayur, Y. H., Turk inki labi tarihi, Ankara, ١٩٨٣;
EI² ;
IA;
Meydan Larousse, Istanbul, ١٩٨٧;
Onder, M., Sehirden sehire Anadolu, Turkiye is bankasi , ١٩٩٧;
Tarihcesi, www. maliye. gov. tr / defterdarliklar / burdur / ilimiz. htm;
Turk ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٧٦;
Turkiye diyanet vakfi Islam ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٢;
Uzuncarsili , I. H., Anadolu beylikleri, Ankara, ١٩٦٩;
id, Osmanli tarihi, Ankara, ١٩٨٣;
The World Gazetteer, www. world_gazetteer.com.htm;
YA;
Yeni Turk ansiklopedisi,
وهاب ولی