بوداپِسْت، به زبان مجاری بوداپِشت، تختگاه و مركز سیاسی، اقتصادی و فرهنگی مجارستان. این شهر در دو سوی رود دانوب در محلی واقع شده است كه آب از نواحی كوهستانی به مسیر وسطای رود دانوب سرازیر می‌شود (IV / ٨٧ ,BSE٣). بوداپست از بخشهای پِست (پشت)، بودا و اُبودا (بودای قدیم) تشكیل یافته است («دائرةالمعارف ...»، VI / ٣٤٤). این ٣ بخش در ١٢٩٠ق / ١٨٧٣م مشتركاً شهر واحدی را تشكیل دادند (هالاس، ٨). در مآخذ برای نخستین بار در ٥٤٣ق / ١١٤٨م از بودا، اُبودا و پست یاد شده است (BSE٣، همانجا). بودا نامی ‌است مجاری كه صورت اسلاوی آن بُدین بوده است. در مآخذ تركی این نام به صورتهای بودین، بِدون، بودون، بودیم و بودِم آمده است (IA, II / ٧٤٨;
EI², I / ١٢٨٧).
هوای بوداپست معتدل و میانگین دمای آن در تیر ماه °٢١ تا °٢٢ و در دی ماه صفر تا °٣- است. مساحت شهر ٥٢٥ كمـ ٢ است (BSE٣، همانجا). جمعیت بوداپست در ١٢٦٦ق / ١٨٥٠م ٢٠٠ هزار نفر بود كه در ١٣١٨ق / ١٩٠٠م به ٨٦١ هزار، و در ١٣٤٠ش / ١٩٦١م به ٠٠٠‘٧١٢‘١ نفر رسید (همانجا). از ١٩٧٠ تا ١٩٩٣م جمعیت بوداپست كمی ‌بیش از دو میلیون نفر بود كه در ١٣٧٨ش / ١٩٩٩م به ٧٥٣‘٨٣٨‘١ نفر كاهش یافت («بوداپست»).
ناحیۀ بوداپست از روزگاران كهن سكونتگاه مردم سِلْت (كِلْت) بود. در سده‌های ١-٤م رومیان بدان نواحی مهاجرت كردند. ظهور مجارها در این سرزمین را حدود سال ٢٨٢ق / ٨٩٥م دانسته‌اند. چنین به نظر می‌رسد كه تا سدۀ ٤ق / ١٠م اسلاوها در اراضی پست سكنا داشتند. در ٦٣٩ق / ١٢٤٢م بودا به صورت تختگاه درآمد و از ٧٥١ق / ١٣٥٠م به مقر دائمی ‌شاهان مجار بدل گردید (BSE٣، همانجا). در سدۀ ٨ق / ١٤م گروهی از قوم یاس در شمال غربی بودا سكنا گزیدند. چنین به نظر می‌رسد كه این گروه تا اوایل سدۀ ٩ق / ١٥م ساكن ناحیۀ بودا بودند (پالوتسی هوروات، ٧٨). یاسها گویشی ایرانی مشابه گویش آلانهای قفقاز داشتند كه اكنون اوسِت نامیده می‌شود. نام یاس از سوی اهالی هنگری (مجار) به آنها داده شده است و این همان نام كهن آس است (همو، ٨٠-٨١).
بودا (بدین) پیش از تصرف این سرزمین از سوی نیروهای عثمانی، جمعیت زیادی نداشت و شمار آنها ظاهراً كمتر از ٥ هزار نفر بود. در آغاز سلطۀ تركان نیز گروهی از اهالی، بدین را ترك گفتند. در میان ساكنان بدین ٢٣٨ خانوار مجاری مسیحی، ٧٥ خانوار یهودی و ٦٠ خانوار كولی (قبطی) بودند (I / ١٢٨٥ ,EI٢). اولیا چلبی نیز از وجود یهودیان در بدین (بودا) یاد كرده است (٦ / ٢٣١-٢٣٢). در زمان سلطۀ تركان عثمانی بر این منطقه، بدین «حصار اسلام» خوانده می‌شد ( I / ١٢٨٤,EI٢). در ٩٣٢ق / ١٥٢٦م نیروهای عثمانی نخستین بار به این سرزمین حمله بردند و بدین به تصرف لشكریان عثمانی درآمد و به آتش كشیده شد. از این پس فاتحان آن را «ولایت بودین» نامیدند (پچوی، ١ / ٩٨-٩٩؛ فریدون بك، ١ / ٥٥٤؛ اولیا چلبی، ٦ / ٢١٤؛ بروكلمان،٢٩١ ).
مورخان و جهانگردان ترك از وجود دژهای استواری در این سرزمین خبر داده‌اند كه در تصرف لشكریان عثمانی بوده است (همانجا؛ صولاق زاده، ٤٥٨-٤٥٩). پس از این پیروزی، سلیمان قانونی، سلطان عثمانی یانوش زاپولیا (ژان زاپولیا) را به‌عنوان شاه مجارستان برگزید، ولی گروههای رقیب فردیناند دوك اتریش را كه برادر شارل پنجم (شارل كَن) امپراتور آلمان و از خاندان ‌هابسبورگ بود، برگزیدند. درنتیجه، مجارستان دارای دو پادشاه شد. فردیناند پس از بازگشت نیروهای عثمانی، به بدین حمله‌ور شد و یانوش زاپولیا را مجبور به فرار كرد. دوك اتریش از سلطان سلیمان خواست كه او را به رسمیت بشناسد، ولی سلطان تقاضایش را نپذیرفت و از او خواست كه بدین را به یانوش زاپولیا وا گذارد، ولی فردیناند نپذیرفت. این وضع تا ٩٣٥ق / ١٥٢٩م ادامه یافت، تا اینکـه سلطان سلیمان قانونی با نیرویی مركب از ٢٥٠ هزار نفر عازم پیكار شد و بدین را به تصرف در آورد (اوزون چارشیلی، II / ٣٢٧-٣٢٩). در ٩٣٦ق نیز، بدین بار دیگر از سوی نیروهای عثمانی تسخیر شد (اولیا چلبی، ٦ / ٢٢٠-٢٢١).
در اواخر سال ٩٣٩ق / ١٥٣٢م نیروهای عثمانی دژهای پوزاگا، زایسْنه، نِمْچه (نمسه) و پودْگراد را فتح كردند (اوزون چارشیلی، II / ٣٣٥). این پیكار ٧ ماه ادامه یافت (همانجا). در ٩٤٨ق / ١٥٤١م نیروهای مجار با اغتنام فرصت دژ بودین (بدین) را به تصرف خود درآوردند، ولی این وضع دیری نپایید؛ سرانجام در همان سال سپاهیان عثمانی بار دیگر دژ مذكور را مسخر كردند (اولیا چلبی، ٦ / ٢٢٢-٢٢٤؛ اوزون چارشیلی، II / ٣٣٨). در ٩٥٠ق / ١٥٤٣م سلطان سلیمان قانونی حملۀ سازمان‌یافتۀ دیگری را به مجارستان آغاز كرد (مانتران،١٥٣ ). سبب لشكركشی آن بود كه فردیناند با نیروی ٨٠ هزار نفری خود محافظان قلعۀ بودا (بدین) را كه بیش از ٨ هزار نفر نبودند، به محاصره گرفته بود. در پیكاری كه میان لشكریان عثمانی و سپاه فردیناند روی داد، مجارها شكست خوردند و اِستِرگون (استرگوم) تختگاه كهن مجارستان كه قبور شاهان مجار در آنجا بود، به چنگ نیروهای عثمانی درآمد و ضمیمۀ بیگلربیگی بدین شد (اوزون چارشیلی، II / ٣٣٩, ٤٩٥-٤٩٦).
در سدۀ ١٠ق / ١٦م امپراتوری عثمانی بارها با امپراتوری خاندان ‌هابسبورگ درگیر جنگ شد.‌ هابسبورگها ائتلافی جنگی پدید آوردند و چند بار در اواخر همان سده و اوایل سدۀ بعد بودا را محاصره كردند، ولی مدافعان توانستند حملات مهاجمان را دفع كنند. بزرگ‌ترین درگیریها در ١٠٩٥ق / ١٦٨٤م روی داد كه طی آن نیروهای امپراتوری اتریش و مجارستان با تركان عثمانی به پیكاری سخت دست زدند؛ این درگیری تا ١٠٩٧ق / ١٦٨٦م ادامه یافت و به پیروزی نیروهای اتریش و مجار ــ كه لشكریان اتحاد مقدس نامیده می‌شدند ــ منجر گردید ( I / ١٢٨٤, EI٢;
IV / ٤٧٢,BSE٣). بدین ترتیب، بودا كه تركان آن را «شهر غازیان» و «حصار اسلام» می‌نامیدند، و نیز دیگر شهرهای مجارستان از تصرف امپراتوری عثمانی بیرون آمد (EI٢، نیز BSE٣، همانجاها؛ مانتران،٢٤٧ ).
در نوشته‌های آلمانی به نام اُفِن بر می‌خوریم كه برای بودا (بدین) به كار می‌رفته است. نام پست را نیز اسلاوها بر زیستگاه خود در سوی دیگر رود دانوب نهاده بودند. با مهاجرت مجارها به این سرزمین نامهای پشت و بودا از سوی آنان پذیرفته شد و رفته رفته این سرزمین بوداپست (بوداپشت) نام گرفت (IA, II / ٧٤٨؛ مانتران، همانجا).
طی كمتر از یك قرن و نیم حاكمیت دولت عثمانی، ٧٥ نفر به سمت بیگلربیگی بودین منصوب شدند كه هریك مدتی كوتاه بر آن سرزمین فرمان راندند.همین امر مانع نوسازی بودا گردید.درمیان بیگلربیگیهای این سرزمین صوقللی مصطفی پاشا از همه مهم‌تر بود. وی توانست حدود ١٢ سال از ٩٧٣ تا ٩٨٦ق / ١٥٦٦ تا ١٥٧٨م سمت بیگلربیگی بودین را عهده‌دار باشد («دائرةالمعارف»، VI / ٣٤٧).
از اوایل سدۀ ١٢ق / ١٨م بوداپست تحت تصرف خاندان ‌هابسبورگ قرار گرفت. مجارستان پس از خروج نیروهای عثمانی از منطقه، حدود دو قرن دستخوش دگرگونیهایی شد. در سالهای ١٢٦٤-١٢٦٥ق / ١٨٤٨-١٨٤٩م گروههایی به سرپرستی شاندور پِتوفی در ناحیۀ پست (پشت) بر ضد خاندان ‌هابسبورگ سر به شورش برداشتند كه توفیقی نیافتند. در خلال این شورش، اهالی بوداپست نقش عمده‌ای ایفا كردند. شورشیان قلعۀ بودا را مدتی در محاصره داشتند، تا اینکـه سرانجام، در رمضان ١٢٦٥ / اوت ١٨٤٩م تسلیم شدند ( IV / ٤٧٢-٤٧٣,BSE٣).
در ١٢٨٤ق / ١٨٦٧م بر پایۀ توافقی میان خاندان ‌هابسبورگ و سران كشور مجارستان، امپراتوری اتریش ـ مجارستان تأسیس گردید و مجارستان كشوری خودمختار، و بوداپست به عنوان مركز آن شناخته شد. در سالهای ١٩١٢ و ١٩١٧م اعتصابهایی در بوداپست روی داد. پس از شكست امپراتوری اتریش در جنگ جهانی اول، مجارستان استقلال یافت و بوداپست همچنان به صورت تختگاه دولت جدید این كشور باقی ماند. در زمان جنگ جهانی دوم، طی درگیری میان نیروهای شوروی و آلمان، بوداپست، به ویژه ناحیۀ پست دچار ویرانی بسیار شد (همان،IV / ٨٧, ٤٧٤ ).
موافقت نامه‌های سری یالتا و پُتسدام، و تقسیم اروپا به دو منطقۀ نفوذ سبب شد كه مجارستان در منطقۀ نفوذ دولت اتحاد شوروی قرار گیرد. در ٢ آبان ١٣٣٥ش / ٢٣ اكتبر ١٩٥٦م مردم مجارستان برای كسب استقلال سر به شورش برداشتند. بوداپست در این خیزش عام نقش عمده ای برعهده داشت. این قیام كه ١٣ روز ادامه یافت با هجوم ارتش شوروی به مجارستان سركوب گردید. در اثنای پیكار، خسارات فراوانی به شهر بوداپست وارد آمد و ایمره ناگی رئیس دولت مجارستان، نخست به یوگسلاوی، و سپس به رومانی پناه برد (مرای، ١٧٨، ٣٥٥، جم‌ ). پس از فروپاشی اتحاد شوروی، شهر بوداپست همچنان به عنوان مركز دولت جمهوری مجارستان باقی ماند.
ارتباط آبی بوداپست با دریای سیاه از طریق رود دانوب موجب پیشرفتهای اقتصادی و بازرگانی این شهر گردید. اولیا چلبی در سفری به بوداپست (١٠٧٣ق / ١٦٦٣م) از هر دو ناحیۀ بودا (بودین) و پست، تصویر روشنی ارائه كرده است. وی در مورد قلعۀ بدین و كاخ شاهان مجار می‌نویسد كه سلطان سلیمان قانونی در ٩٣٢ق / ١٥٢٦م پس از تصرف قلعۀ بودین مدتی به تماشای آن پرداخت و گفت «چه می‌شد اگر چنین قصری در استانبول می‌داشتیم» (٦ / ٢١٤). كلیساها در عهد حاكمیت تركان عثمانی به مساجد تبدیل شدند، از جمله سلطان سلیمان قانونی كلیسای مریم مقدس را در بودا به مسجد تبدیل كرد و مسجد سلطان سلیمان (سلطان سلیمان جامعی) یا جامع بزرگ نامیده شد. وی محرابها را متوجه مكۀ مكرمه نمود و در آنجا نماز گزارد (همو، ٦ / ٢٢٥)؛ همچنین كلیسای كاخ پادشاهی به مسجد كاخ (سرای جامعی یا‌ اندرون جامعی)، كلیسای سنت جرج به مسجد میانی (اورتا جامع) و كلیسای مریم مجدلیه به مسجد فتحیه (فتحیه جامعی) تغییر نام یافت ( I / ١٢٨٥,EI٢).
در قلعۀ درونی بدین كه (اورتا قلعه) نامیده می‌شد، ٩٠ برج به نامهای مختلف بنا شد كه ١٧ برج از دیگر برجها بلندتر بودند (اولیاچلبی، ٦ / ٢٣٠). از میان این برجها كه تركان آنها را قُله می‌نامیدند، می‌توان به قله‌های ولی بیگ، مراد پاشا، سیاوش پاشا، قره قاش پاشا، قاسم پاشا، و محمود پاشا اشاره كرد (EI٢، همانجا). بیشتر ساكنان بدین كه نام اسلامی‌ داشتند، نه از تبار ترك، بلكه اسلاوهای نومسلمان بودند. این نکـته مخصوصاً در میان كولیهایی كه بیشتر آنها لقب عبدالله بر خود نهاده بودند، مشهود بود (همانجا). نام چند محل اسلامی‌ و خانقاه درویشان نیز در بوداپست شناخته شده است، از جمله مزار گل بابا و مسجد سلطان طاهر (فلاح، ٢٦).

مآخذ

اولیاچلبی، سیاحت نامه، استانبول، ١٣١٨ق؛
پالوتسی هوروات،‌ آندراس، پچنگها، كومانها و یاسها، ترجمۀ رقیه بهزادی، تهران، ١٣٧٥ش؛
پچوی، ابراهیم، تاریخ، استانبول، ١٢٨٣ق؛
صولاق‌زاده، محمد، تاریخ، استانبول، ١٢٩٧ق؛
فریدون بك، احمد، منشآت السلاطین، استانبول، ١٢٧٤ق / ١٨٥٨م؛
فلاح، ثریا، مجارستان، تهران، ١٣٧٤ش؛
مرای، تیبور، انقلاب مجارستان، سیزده روزی كه كرملین را لرزاند، ترجمۀ عنایت‌الله رضا، تهران، ١٣٦٣ش؛
نیز:

Brockelman, C., History of the Islamic Peoples, London, ١٩٥٩;
BSE^٣;
«Budapest», Encarta, ٢٠٠٣;
EI^٢;
Halász, Z. et al., La Hongrie, Budapest, ١٩٦١;
IA;
Mantran, R., Histoire de l'empire Ottoman, Lille, ١٩٨٩;
Türkiye diyanet vakfi İslâm ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٢;
Uzunçarșılı, İ. H., Osmanli tarihi, Ankara, ١٩٨٣.

عنایت‌الله رضا