بَنْدِ اَمیر (عَضُدی)، سدّی كهن بر جای مانده از روزگار عضدالدولۀ دیلمی ‌بر رودخانه كر، واقع در ٣٧ كیلومتری شمال خاوری شیراز.
نام این بند برگرفته از نام امیر عضدالدوله دیلمی‌ (حك‌ ٣٣٨-٣٧٢ق / ٩٤٩-٩٨٢م) است. این بند درحدود سال ٣٦٥ق / ٩٧٦م به منظور مهار كردن آب رودخانۀ كر برای آبیاری زمینهای اطراف آن، به فرمان عضدالدوله ساخته شد (مقدسی، ٤٤٤؛ ابن بلخی، ١٥١؛ فسایی، ٢ / ١٤٥٣). رودخانه كر به طول ٢٨٠كمـ از كوههای ناحیۀ سرحد در نزدیكی آباده و كهگیلویه و بویراحمد سرچشمه می‌گیرد و پس از عبور از دشتها و آبادیهای سر راه خود، در پایان به دریاچۀ بختگان می‌ریزد (جعفری، ٣٨٦؛ اسلامی، ١٧). این رودخانه چنانکـه ابن بلخی نوشته است: «رودی عاصی است كه هیچ جای را آب ندهد، الا جایها كه بند كرده‌اند» (همانجا).
بند امیر از شاهكارهای معماری زمان خود به شمار می‌رفته است. مقدسی كه خود همعصر عضدالدولۀ دیلمی ‌بوده، از این بند به عنوان یكی از شگفتیهای دیدنی فارس یاد كرده (همانجا)، و ابن بلخی آن را در جهان بی‌مانند خوانده است (همانجا). حمدالله مستوفی این بند را عظیم‌تر از بند شاپور (قیصر) ــ كه به فرمان شاپور اول ساسانی بر رودخانه كارون در نزدیكی شوشتر بسته شده، و از شگفتیهای خوزستان به شمار می‌رفته است ــ می‌داند (ص ١٠٩). شوشتری به نقل از علامه دوانی، بند امیر را اعجوبه جهان و نادره دوران خوانده، و آن را به كوهی در میان دریا و جزیره‌ای در میان بحر تشبیه كرده است (٢ / ٣٢٨-٣٢٩).
فنون به كار گرفته شده در ساختمان بند امیر و همچنین محلی كه برای ساخت آن انتخاب شده، منطبق با معیارهای سدسازی امروزی است. فاصله دو دیوار بند، كمترین فاصله ممكن را داراست و آب تا فاصله نسبتاً طولانی در پشت آن جمع می‌شود (اسلامی، همانجا). همچنین وجود تالابی در پای بدنۀ سد، باعث می‌شود كه آب پس از عبور از روی بدنۀ سد وارد این تالاب شده، از شدت سرعت آن كاسته شود تا مانع از فرسایش بدنۀ سد بر اثر ضربه‌های حاصل از ریزش آب گردد. همین امر موجب شده است كه بند امیر پس از گذشت نزدیك به ١١ قرن هنوز قابل بهره‌برداری باشد (كورس، توضیحات شكل ١٩٧). این بند از سنگ و ساروج ساخته شده، و در زیرسازی آن از سنگ و ملاط سرب استفاده شده است (مقدسی، ابن بلخی، همانجاها).
از این بند ٣گونه بهره‌برداری می‌شده است: نخست برای بالا آوردن سطح آب و آبیاری زمینهای كشاورزی اطراف رودخانه كر (ابن بلخی، همانجا)؛ دوم به منظور به گردش درآوردن آسیاهای آبی كه در دو سوی رودخانۀ كر تعبیه شده بود (مقدسی، همانجا)؛ و سوم متصل ساختن دو سوی رودخانۀ كر با ساخت پلی بر روی تاج آن (سامی، ١٨٩).
تا پیش از بستن بند امیر بر روی رودخانۀ كر، ناحیۀ كُربال كه زمینهای كشاورزی آن از مخزن آب پشت این بند آبیاری می‌شود، صحرایی خشك بود (ابن بلخی، همانجا)، اما پس از بستن این بند، به دشتی حاصل‌خیز بدل شد كه میزان محصولات كشاورزی آن در دوره عضدالدوله دیلمی به ٧٠٠ هزار خروار غله در سال می‌رسید (وصاف، ٢٦٣). امروزه نیز به وسیله نهرهایی كه از مخزن آب پشت بند امیر منشعب می‌گردد، زمینهای كشاورزی بیش از ٢٤ روستا در اطراف رودخانه كر آبیاری می‌شود (اسلامی، همانجا).
طول اصلی بند امیر حدود ١٠٣ متر، پهنای تاج آن ٢٠ متر، و پهنای آن روی پی تقریباً حدود ٥ / ٧ متر است. ارتفاع تاج سد از كف دریاچه درحدود ١٥ متر است (كورس، ٢٦٧). روی تاج بند امیر پلی با ١٣ دهانه ساخته شده كه ارتفاع آن از سطح بند ٨ / ٣ متر است (سامی، ١٩٠).
در جانب راست رودخانه كر مجرای عمیقی كنده شده كه از سنگ و ساروج ساخته شده است و اصطلاحاً به آن گاو شیر می‌گویند و دهانه‌های آن مجهز به تخته بند است. ظاهراً این مجرا كه پیش از ساختمان بند امیر كنده شده بود، ٣ كاربرد داشته است: نخست آنکـه از آن به مثابۀ تونلهای انحرافی كه امروزه برای ساخت سدها حفر می‌كنند، استفاده می‌شده است. چون هنگامی‌كه دهانه‌های این مجرا باز باشد، تمام آب رودخانه كر در آن جریان می‌یابد و هدف از حفر آن نیز خارج كردن آب رودخانه از بستر اصلی بوده است تا به این طریق جریان آب مانع از كارهای ساختمانی بند و پل نگردد؛ دوم آنکـه به هنگام لزوم، آب به آبادیها و زمینهای كشاورزی كربال سفلی سرازیر گردد؛ سوم آنکـه از این مجرا برای تنظیم كردن سطح آب دریاچۀ بند امیر بهره گیرند. بنا به اظهار ساكنان بند امیر، در مواقع طغیان كر، تمام كانال گاوشیر را آب چنان فرا می‌گیرد كه بخشهای مسكونی ساحلی رابطۀ خود را با اطراف از دست می‌دهند و به صورت جزیره درمی‌آیند (كورس، سامی، همانجاها؛ فرصت، ٢٥٥). بر روی دهانۀ گاو شیر در امتداد سد یك دهانه با طاق پوشیده شده است تا ارتباط جاده با ساحل دست راست برقرار باشد (كورس، همانجا). این پل به دوره‌های پسین تعلق دارد، زیرا بنابر منابع تاریخی در ٩٥٥ق / ١٥٤٨م نهر گاو شیر پلی متحرك داشته است (نک‌ : فسایی، ١ / ٤٠١).
توصیفاتی كه از بند امیر در منابع تاریخی دوره قاجاریه شده است، نشان از آبادانی و اهتمام در تعمیر و نگهداری آن در این دوره دارد (نک‌ : فسایی، ٢ / ١٤٥٣؛ فرصت، ٥١، ٢٥٣-٢٥٤). به واسطۀ وجود این بند و فراوانی آب، سطح وسیعی از زمینهای كشاورزی ناحیه كربال زیر كشت برنج، غله و پنبه بوده است و آسیاهای آبی بسیاری در كنار آن در گردش بوده‌اند (فسایی، همانجا؛ فرصت، ٢٥١).
امروزه روستایی به نام بند امیردر دو طرف رودخانۀ كر وجود دارد كه به وسیله پل بند امیر دو بخش آن به هم مرتبط می‌گردد ( فرهنگ ...،٢٣). این روستا مركز دهستان بند امیر از توابع بخش زرقان شهرستان شیراز است و بنابر سرشماری ١٣٧٥ش، جمعیت آن بالغ بر ٣٤٠‘١ تن بوده است (سرشماری ...، ١٤؛ نشریه ...، ٣٣).

مآخذ

ابن بلخی، فارس نامه، به كوشش لسترنج و نیكلسن، كیمبریج، ١٣٣٩ق / ١٩٢١م؛ اسلامی، الله‌قلی، «بندهای امیر و بهمن كوار»، مجلۀ ساختمان، ١٣٦٨ش، س ٣، شم‌ ١٢؛ جعفری، عباس، رودها و رودنامۀ ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛ حمدالله مستوفی، نزهة القلوب، به كوشش لسترنج، لیدن، ١٣٣١ق / ١٩١٣م؛ سامی، علی، آثار باستانی جلگه مرودشت، تهران، ١٣٣١ش؛ سرشماری عمومی نفوس و مسكن (١٣٧٥ش)، شناسنامۀ آبادیهای كشور، شهرستان شیراز، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛ شوشتری، نورالله، مجالس المؤمنین، تهران، ١٣٧٦ق؛ فرصت، محمد نصیر، آثار عجم، به كوشش علی دهباشی، تهران، ١٣٦٢ش؛ فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها)، اداره جغرافیایی ارتش، تهران، ١٣٦٢ش، ج ١٠٣؛ فسایی، حسن، فارس‌نامۀ ناصری، به كوشش منصور رستگار فسایی، تهران، ١٣٦٧ش؛ كورس، غلامرضا، «بندها یا سدهای قدیم ایران»، آب و فن آبیاری در ایران باستان، تهران، ١٣٥٥ش؛ مقدسی، محمد، احسن التقاسیم، به كوشش دخویه، لیدن، ١٩٠٦م؛ نشریۀ دفتر تقسیمات كشوری، معاونت سیاسی اجتماعی وزارت كشور، تهران، ١٣٧٩ش، شم‌ ٢؛ وصاف، تاریخ، تحریر عبدالمحمد آیتی، تهران، ١٣٤٦ش.

علی‌كرم همدانی