بَلْخان‌، دو رشته‌ کوه‌ (بلخان‌ بزرگ‌ و کوچک‌) در غرب‌ جمهوری‌ ترکمنستان‌ که‌ دشت‌ اوزبوی‌ آنها را از یکدیگر جدا می‌کند. بلندترین‌ نقطۀ بلخان‌ بزرگ‌ قلۀ گنبدی‌ شکل‌ دیرم‌ داغ‌ یا دوینش قلعه‌ است که در °٣٩ و ´٤٢ عرض‌ شمالی‌ و °٧٢ و ´٥ طول‌ شرقی واقع‌ شده‌ است‌ و ٨٨٠‘١متر ارتفاع‌ دارد (بروکهاوس‌، IIA / ٨٣٤؛ BSE٢, IV / ١٦٧؛ EI٢) و بلندترین‌ قلۀ بلخان‌ کوچک‌ را ٧٧٧ متر نوشته‌اند. طول‌ رشتۀ شمالی‌ (بلخان بزرگ‌) ٧٠ کمـ و رشتۀ جنوبی‌ (بلخان کوچک‌) ٣٠ کمـ است («دائرةالمعارف‌...١»، I / ١٨٧). نام خلیج‌ بلخان که‌ در بخش‌ شمالی خلیج‌ کراسنووُدسک‌ در مشرق‌ دریای‌ خزر نیز قرار دارد، برگرفته از بلخان‌ بزرگ‌ است‌ (بارتولد، III / ٣٥٨؛ مفخم‌، ٩٩).
چنین‌ به‌ نظر می‌رسد که‌ در دشت‌ میان‌ دو رشته‌ کوه‌ بلخان‌ بزرگ‌ و کوچک‌، منطقه‌ای‌ مسکونی‌ و شهری‌ به‌ نام‌ بلخان‌ نیز وجود داشته‌ است‌ که‌ محل‌ آن‌ چندان‌ مشخص‌ نیست‌. مارکوارت‌ شهر بلخان‌ در کنار مسیر قدیم‌ آمودریا را با بلکان‌ کوچک‌ در بخش‌ شرقی‌ خلیج‌ کراسنوودسک‌ و یا شهر کوچک‌ دیگری‌ که‌ بعدها پیروزشاه‌ ساسانی‌ آن‌ را مسخر کرد، یکی‌ می‌داند (ص‌ .(٥٥ شهر بلخان‌ ظاهراً به‌ ابیورد نزدیک‌ بوده‌ است‌ (وحید قزوینی‌، ٢١٠، حاشیۀ ١). مقدسی‌ (ص‌ ٢٨٥) ضمن‌ بحث‌ دربارۀ خوارزم‌ کهن‌، به‌ شهر خراب‌ شدۀ بلخان‌ اشاره‌ می‌کند و می‌نویسد که‌ مردم‌ نسا و ابیورد در جست‌ و جوی‌ گاوان‌ و چارپایان‌ رها شده‌ به‌ آنجا می‌رفتند. ابوالغازی‌ بهادرخان‌ نام‌ این‌ کوه‌ را ابوالخان‌ آورده‌ است‌ (ص‌ ٢٨٨). بارتولد نام‌ بلخان‌ را پدید آمده‌ از واژۀ پارسی‌ «بالاخانه‌» دانسته‌ است‌ .(III / ٣٥٩)
کوههای‌ بلخان‌ ظاهراً در سده‌های‌ پیشین‌ پناهگاه‌ یاغیان‌ و متواریان بوده است‌. در ٤١٦ق‌ / ١٠٢٥م‌ محمود غزنوی به‌ ترکمانان‌ شمال‌ جیحون‌ اجازه‌ داد که‌ به‌ جنوب‌ درآیند و در دشت‌ فراوه‌، ابیورد، سرخس‌ و نسا پراکنده‌ شوند، اما پس‌ از چندی‌ که‌ مردم‌ آن‌ نواحی‌ از فتنه‌ و فساد این‌ ترکمانان‌ به‌ محمود شکایت‌ بردند، وی‌ از کردۀ خود پشیمان‌ شد و برای‌ گوشمال‌ ایشان‌ بر سر آنان‌ تاخت‌. در جنگ‌ سختی‌ که‌ در نزدیکی‌ فراوه‌ درگرفت‌، حدود ٤ هزار تن‌ از ترکمانان‌ کشته‌ شدند و گریختگان‌ به‌ «بلخان‌ کوه‌» پناه‌ بردند (گردیزی‌، ١٩٠، ١٩٢؛ بیهقی‌، ٧٧؛ ابن‌اثیر، ٩ / ٣٧٨؛ سیدی‌، ٤٢-٤٣).
در سدۀ ١٠ق‌ / ١٦م‌ قبایل‌ ترکمن‌ سالور، شامل‌ بخشهای‌ تکه‌، یموت‌ و ساریق‌ در منطقۀ بلخان‌ و سواحل‌ رود اوزبوی‌ مستقر شدند. در سدۀ ١٣ق‌ خلیج‌ بلخان‌ نیز در تصرف‌ قبایل‌ یموت‌ قرار گرفت‌ (سارلی‌، ١ / ١١، ٣٣). اعتمادالسلطنه‌ در ١٢٦٧ق‌ / ١٨٥١م‌ از وجود ٣٠ چاه‌ در محل‌ طوایف‌ یموت‌ در کوههای‌ بلخان‌ خبر داده‌ است‌ (٢ / ١٠٢٧).
از ١٢٩٨ق‌ / ١٨٨١م‌ راه‌آهن‌ ترکستان‌ تا ناحیۀ قزل‌ آروات‌، در منطقۀ بلخان‌ امتداد یافت‌ و در سالهای‌ ١٨٨٥- ١٨٨٨م‌ به‌ سمرقند رسید. همین‌ امر موجب‌ شد که‌ بلخان‌ به‌ یکی‌ از مراکز مبادله‌ و بازرگانی بدل گردد، ولی‌ پس‌ از احداث‌ راه‌آهن‌ اورنبورگ‌ ـ تاشکند در ١٣٢٣ق‌ / ١٩٠٥م‌ بلخان‌ اهمیت‌ پیشین‌ را از دست‌ داد (بارتولد، همانجا).

مآخذ

ابن‌اثیر، الکامل‌؛
ابوالغازی‌ بهادرخان‌، شجرۀ ترک‌، به‌ کوشش‌ دمزن، آمستردام، ١٩٧٠م‌؛
اعتمادالسلطنه‌، محمدحسن‌، مرآةالبلدان‌، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم‌ محدث‌، تهران‌، ١٣٦٧ش‌؛
بیهقی‌، ابوالفضل‌، تاریخ‌، به‌ کوشش‌ علی‌اکبر فیاض‌، مشهد، ١٣٥٠ش‌؛
سارلی‌، اراز محمد، تاریخ‌ ترکمنستان‌، تهران‌، ١٣٧٣ش‌؛
سیدی‌، مهدی‌، نیمی ز ترکستان‌، نیمی‌ زفرغانه‌، مشهد، ١٣٧١ش‌؛
گردیزی‌، عبدالحی‌، زین‌ الاخبار، به کوشش‌ عبدالحی‌ حبیبی‌، تهران‌، ١٣٤٧ش‌؛
مفخم‌ پایان‌، لطف‌الله‌، دریای‌ خزر، ترجمۀ جعفر خمامی‌زاده‌، رشت‌، ١٣٧٥ش‌؛
مقدسی‌، محمد، احسن‌ التقاسیم‌، به کوشش دخویه‌، لیدن‌، ١٩٠٦م‌؛
وحید قزوینی‌، محمد طاهر، عباس‌نامه‌، به کوشش ابراهیم دهگان، اراک‌، ١٣٢٩ش‌؛
نیز:

Barthold, W. W., Sochineniya, Moscow, ١٩٦٥;
Brockhaus, EntsiklopedicheskiĮ slovar', St. Petersburg, ١٨٩١;
BSE^٢;
EI^٢;
Kratkaya, geograficheskaya entsiklopediya, Moscow, ١٩٦٠;
Marquart, J., Erānšahr, Berlin, ١٩٠١.

عنایت‌الله رضا