بَلْتِسْتان، منطقه‌ای‌ مسلمان‌نشین‌ در شمال‌ غربی‌ شبه‌ قارۀ هند. این‌ منطقه‌ را در عهد باستان‌ تبّت‌ می‌خواندند و چون‌ با گذشت‌ زمان‌ این‌ نام‌ بر منطقۀ لَدّاخ‌ نیز گسترش‌ یافت‌، برای‌ تشخیص‌ آن‌ از تبت‌ مشهور و اصلی‌، اولی را تبت‌ کوچک‌ و دومی‌ را تبت‌ بزرگ‌ نامیدند (آفریدی‌، .(٨ نویسندۀ حدود العالم‌ (ص ٣٨٠) آن را تبت بلوری نامیده است و یونانیان آن را بیلیا می‌خواندند (کانینگم‌، .(٧١ در زبان بومی، بلتستان را بَلْتی‌ یول (کشور بلتی‌) و در زبان چینی‌ پولو و در مناطق همسایه‌، بُلور و پالولو نامیده‌اند (آفریدی‌، ٨, ١٠؛ کانینگم، همانجا؛ مینورسکی، .(٢٥٨
بلتستان در°٣٤ تا °٣٦ طول شرقی‌ و°٧٥ تا °٧٧ عرض‌ شمالی (گمّی، ١٥٧؛ EI٢)، در منطقه‌ای کوهستانی‌ بر فلات‌ مرتفع‌ لداخ در شرق کشمیر قرار دارد و دو رودخانۀ سند و شیوک‌ آن‌ را مشروب می‌سازد (بریتانیکا، میکرو، .(I / ٧٧٣ مرکز این‌ منطقه‌، اسکردو نام‌ دارد و خاپولا، روندو، خرمنگ‌، پوریک‌، شیگار و لدکس‌ از دیگر نواحی‌ بلتستان‌ است‌ که‌ هر یک‌ شامل‌ دژها و قریه‌هاست‌ (دی‌، ٢٤٤؛ کاول‌، ١٢٤؛ دوغلات‌، .(٤١٠
این‌ منطقه‌ ٨١٧ / ١٥ کمـ ٢ وسعت‌ دارد (سهروردی‌، ٣٠) و در کوهستانی‌ترین و یخ‌بندان‌ترین‌ منطقۀ جهان‌ واقع است‌. طول یخچالهای طبیعی کوههای مرتفع‌ بلتستان‌ از ٥٠کمـ متجاوز است‌. سلسله‌کوههای بلوریا بلتی‌ سرتاسر طول‌ شمالی‌ بلتستان‌ را می‌پوشاند و ١٥٠ مایل آخر آن قره قوروم نامیده می‌شود (آفریدی‌، ٨؛ رکلو، .(VIII / ٤٩-٥٠ دومین کوه‌ مرتفع‌ جهان‌ در این منطقه‌ قرار دارد و معبرهای‌ ٤٤٠‘٢ تا ٠٥٠‘٣ متری کوهها فقط در ٥ تا ٦ ماه از سال قابل گذر است (یانگ هزبند، ٦١؛ اسپیت‌، .(٤٤٨ دیگر راههای خشکی بلتستان‌ هم‌ فقط در تابستان‌ قابل استفاده‌ است‌ و در باقی سال‌، تنها راه‌ ارتباطی‌ با خارج‌، راه‌ هوایی‌ است‌ (آفریدی‌، .(١٣ میزان باران سالیانه در این‌ منطقه‌ ١٥٢ میلی‌متر است (اسپیت‌، همانجا) و کشت جو، گندم‌ سیاه‌، حبوبات، انواع‌ میوه‌ و صیفی در آن‌ رواج‌ دارد (آفریدی‌، .(١٥
طبق سرشماری ١٣٦٠ش‌ / ١٩٨١م‌، جمعیت بلتستان‌ ٢٩٦‘٢٢٣نفر است که‌ اکثریت‌ بزرگ‌ آن‌ مسلمان‌ شیعه‌اند (سهروردی‌، همانجا؛ داوود، ٤٠). مسلمانان‌ اهل‌ سنت‌ و معتقدان‌ به‌ فرقه‌های‌ مختلف‌ و نیز آثاری‌ از ادیان‌ زردشتی‌ و مسیحی‌ در میان‌ آنها وجود دارد (نک‌ : سهروردی‌، ٧٩). زبان‌ بلتستانی‌ شاخه‌ای‌ از زبان‌ تبتی است‌ که‌ الفبایی‌ خاص‌ داشت‌، اما با گسترش‌ اسلام‌ جای‌ خود را به‌ الفبای فارسی داده‌ است‌ (آفریدی‌، .(٢٨ مردم‌ بلتستان‌ را خالص‌ترین نژاد آریایی در میان ساکنان مناطق‌ همسایه‌ دانسته‌اند (نک‌ : رکلو، .(VIII / ١٢٠
از تاریخ‌ کهن‌ بلتستان‌ در عهد باستان‌ اطلاع‌ دقیقی‌ در دست‌ نیست‌. نوشته‌اند که‌ این‌ منطقه‌ از نیمۀ دوم‌ هزارۀ ١م‌ زیر سلطۀ دولت‌ تبت‌ قرار گرفت‌ (نک‌ : آفریدی‌، همانجا). در دوره‌های‌ بعد، از وقوع‌ جنگهای‌ مکرر مردم‌ بلتستان‌ با همسایگان‌، و اطاعت‌ آنها از دولتهای‌ کشمیر سخن‌ گفته‌اند (نک‌ : حسن‌، ٣٧, ٢٠٩). ورود و انتشار اسلام‌ در این‌ منطقه‌ به‌ سال‌ ٧٨٣ق‌ / ١٣٨١م‌ بازمی‌گردد که یکی‌ از سادات‌ ایرانی‌ به‌ نام‌ سیدعلی‌ همدانی‌، معروف‌ به‌ شاه‌ همدان‌ به‌ آنجا وارد شد. ساختن‌ مساجدی‌ در آنجا از جمله‌ مسجد حضرت‌ امیر و نیز چند اثر دیگر را به‌ او نسبت‌ داده‌اند (گمی‌، ١٣٩-١٤١؛ سهروردی‌، ٥٧). کوششهای‌ سیدعلی‌ همدانی‌، را سیدمحمد نوربخش‌ از ٨٥٠ق‌ / ١٤٤٦م‌ و میر شمس‌الدین‌ عراقی‌ از ٩١١ق‌ / ١٥٠٥م‌ پی‌ گرفتند (همو، ٥١، ٧٢، ٧٦). در این‌ سالیان‌، بلتستان‌ به‌ کرات‌ زیر سلطۀ همسایگان‌ یا شاهان‌ هند قرار گرفت‌ و دوباره‌ استقلال‌ خود را بازیافت‌ (نک‌ : حسن‌، ٤٩, ٧١, ١٠٤, ١٣٦؛ دوغلات‌، ١٣٦؛ آفتاب‌ اصغر، ٢٨٥؛ یانگ‌ هزبند، ١٦٤؛ کاول‌، ١٢٣؛ صوفی‌، .(٣٠١
بلتستان پس از تسلط انگلستان بر هند، جزو سرزمین‌ جامو و کشمیر به حالت نیمه‌مستقل توسط سلسلۀ دوگرا اداره می‌شد (کولودنر، .(١-٢ پس از پایان گرفتن تسلط انگلستان، سازمان ملل متحد در ١٣٢٨ش‌ / ١٩٤٩م‌ بلتستان‌ را جزو مناطق‌ جامو و کشمیر، تحت کنترل پاکستان قرار داد (همو، و در حال‌ حاضر بلتستان‌ به‌ عنوان‌ جزئی‌ از سرزمین‌ کشمیر است (انصاری‌، .(١

مآخذ

آفتاب‌ اصغر، تاریخ‌نویسی‌ فارسی در هند و پاکستان‌، لاهور، ١٣٦٤ش‌؛
حدود العالم‌، با حواشی و تعلیقات‌ مینورسکی‌، ترجمۀ میرحسین‌ شاه‌، کابل‌، ١٣٤٢ش‌؛
داوود، نورالدین‌، محنة فی‌ الفردوس‌، بغداد، ١٣٦٩ق‌ / ١٩٥٠م‌؛
سهروردی‌، غلام‌حسن‌، تاریخ بلتستان‌، لاهور، ١٩٩٢م‌؛
گمی‌، سلیم‌خان‌، کشمیر مین‌ اشاعت اسلام‌، لاهور، ١٩٨٦م‌؛
نیز:

Afridi, B. G., Baltistan in History, Peshawar, ١٩٨٨;
Ansari, S. S., «Status of Gilgit and Baltistan», www.krrc.org-articles / STATUS %٢٠ of %٢٠ GILGIT %٢٠&%٢٠ BALTISTA;
Britannica, ١٩٧٨;
Cunningham, A., The Ancient Geography of India, Varanasi, ١٩٦٣;
Dey, N. L., The Geographical Dictionary of Ancient and Mediaeval India, Oriental Reprint, ١٩٨٤;
Dughlát, M. H., Tarikh-i-Rashidi, tr. E. D. Ross, Patna, ١٩٧٣;
EI^٢;
Hasan, M., Kashmīr Under the Sulṭāns, Calcutta, ١٩٥٩;
Kaul, G. L., Kashmir Through the Ages, Srinagar, ١٩٥٤;
Kolodner, M., «The Indian Occupation of Kashmir», www.defencejournal.com / globe / dec٩٨ / indiankashmir١. htm;
Minorsky, V., notes on Ḥudūd al-ʿAlam, London, ١٩٣٧;
Reclus, E., Nouvelle Géographie universelle, Paris, ١٨٨٥;
Spate, O. H. K. et al., India, Pakistan and Ceylon, London, ١٩٦٠;
Sufi, G.M.D., Islamic Culture in Kashmir, New Delhi, ١٩٧٩;
Younghusband, F. E., The Northern Frontier of Kashmir, Delhi, ١٩٧٣.

پرویز امین