بَغْراس‌ (نام‌ باستانی‌: پاگرای)، دژ و روستایی‌ كهن‌ در شهرستان‌ بیلان‌ از استان‌ خَتای‌ كشور تركیه‌.
دژ بغراس در ناحیه مرزی‌ بین‌ سوریه‌ و آناتولی‌ در رشته‌ كوههای‌ آمانوس‌ بر سر راه‌ انطاكیه‌ به‌ اسكندرون‌ واقع‌ بوده‌ است‌ و از لحاظ سوق‌الجیشی‌ برای‌ دفاع‌ از انطاكیه‌ اهمیت‌ حیاتی‌ داشته («بغراس»؛ «دائرةالمعارف اسلام‌...»، IV / ٤٥٠)، و در جنگهای‌ میان‌ عباسیان‌ و بیزانسیها نقش‌ مهمی‌ ایفا كرده‌ است‌. بغراس‌ گاه‌ در تصرف‌ امپراتوران‌ بیزانس‌ و زمانی‌ در دست خلفای‌ عباسی‌ («دائرةالمعارف‌ ترك‌»، .(V / ٥٣
منابع‌ تاریخی از چگونگی و زمان‌ فتح‌ بغراس‌ به‌ دست‌ مسلمانان‌ سخنی‌ به‌ میان‌ نیاورده‌اند، اما به‌ نظر می‌رسد كه‌ این‌ ناحیه‌ در جریان‌ پیكارهای‌ مسلمانان‌ در سوریه‌ پس‌ از جنگ‌ یرموك‌ و به‌ هنگام‌ فتح‌ انطاكیه‌ در ١٥ق‌ / ٦٣٦م‌ به‌ دست‌ ابوعبیده جراح‌ بدون‌ جنگ فتح‌ شده‌ باشد (بلاذری‌، ١٨٦-١٨٧)؛ زیرا هراكلیوس‌ امپراتور روم‌ شرقی‌ پس‌ از شكستهای‌ پیاپی‌ سپاهیانش‌ در برابر مسلمانان‌، سوریه‌ را رها كرد و به‌ پایتخت‌ خود قسطنطنیه‌ بازگشت‌ و در سر راه‌ خود، دژهای‌ میان‌ اسكندریه‌ و طرسوس‌ را نیز ویران كرد تا مسلمانان‌، بین‌ انطاكیه‌ و سرزمینهای‌ روم‌ از اراضی‌ آباد عبور نکـنند (همو، ٢٢٤- ٢٢٥؛ طبری‌، ٣ / ٦٠٣). به‌ درستی‌ روشن‌ نیست‌ كه‌ آیا قلعه بغراس‌ در دوران‌ فتوحات‌ مسلمانان در سوریه‌ وجود داشته‌ است‌، یا نه‌؟ اما می‌دانیم‌ كه‌ هشام‌ بن‌ عبدالملك‌ (حکـ ١٠٥- ١٢٥ق‌ / ٧٢٣-٧٤٣م‌)، خلیفه اموی‌ برای‌ محافظت‌ از گذرگاههایی‌ كه‌ به‌ ناحیه ثغور منتهی‌ می‌شد، قرارگاه‌ و قلعه‌ای‌ كوچك‌ كه‌ در آن ٥٠تن‌ نگهبان‌ استقرار داشتند، در گردنه‌های‌ بغراس‌ بنا كرد (قدامه‌، ٣٠٩؛ بلاذری‌، ٢٢٨-٢٢٩). در همین‌ زمان‌، اراضی‌ بغراس‌ در تملك‌ مسلمه بن‌ عبدالملك‌ (د ١٢٠ق‌) بود كه‌ آن‌ را وقف‌ قرار داد (همو، ٢٠٢).
در دوره عباسیان‌، هارون‌الرشید استحکـامات‌ جدیدی‌ به‌ نام «عواصم‌» در مرزهای‌ حدود روم‌ شرقی‌ بنیان‌ نهاد، تا غازیانی‌ كه‌ از نبرد با رومیان‌ باز می‌گشتند، به‌ آنجا پناه‌ آورند (همو، ١٨٠). بغراس‌ نیز ازجمله «عواصم‌» به‌ شمار می‌رفت‌. هارون‌الرشید تلاشهایی‌ برای‌ آبادانی‌ این‌ ناحیه‌ كرد و حتی‌ زبیده‌ همسر وی‌ مهمانخانه‌ای‌ در بغراس‌ ساخت‌ و آن‌ را وقف‌ رهگذران‌ كرد كه‌ در سراسر سرزمینهای‌ شام‌ مهانخانه‌ای‌ جز آن‌ نبود (اصطخری‌، ٦٥؛ حدود العالم‌، ٣٨؛ «دائرةالمعارف‌ اسلام‌»، همانجا). در ٣٥١ق‌ / ٩٦٢م‌ سپاهیان امپراتوری روم‌ شرقی‌ در پی‌ لشكركشی‌ به‌ سرزمینهای‌ اسلامی‌، به‌ بغراس‌ حمله‌ كردند و مردم‌ آنجا در برابر پرداخت‌ ١٠٠هزار درهم‌ امان‌ گرفتند (ابن‌شداد، ١(٢) / ٤١٣؛ ابن‌اثیر، ٨ / ٥٣٨ -٥٣٩).

در ٣٥٧ق‌ / ٩٦٨م‌ نیكفوروس‌ فوكاس‌ امپراتور روم‌ شرقی‌ پس‌ از تصرف‌ كیلیكیا درصدد برآمد برای‌ تثبیت‌ مواضع‌ خود انطاكیه‌ را نیز مسخر كند؛ وی‌ پس‌ از تسخیر انطاكیه‌، استحکـامات‌ واقعی‌ قلعه بغراس‌ را پی‌ افكند و یكی‌ از فرماندهان‌ خود به‌ نام‌ میخائیل‌ بورتزس‌ را بر آنجا گماشت‌ (انطاكی‌، ١٢٧؛ الیواقیت‌...، ١٢٤-١٢٥؛ «دائرةالمعارف‌ اسلام‌»، همانجا؛ I / ٩٠٩ , (EI² این‌ قلعه‌ تا ٤٧٧ق‌ / ١٠٨٤م‌ كه‌ سلیمان‌ بن‌ قتلمش‌ (حکـ ٤٧٠-٤٧٩ق‌) - بنیان‌ گذار سلسله سلجوقیان‌ روم‌ - آنجا را به تصرف‌ آورد، در دست‌ رومیان‌ بود (ابن‌ شداد، ١(٢) / ٤١٣).
در ٤٩١ق‌ / ١٠٩٨م‌ قلعۀ بغراس‌ و شهر انطاكیه‌ به‌ دست‌ جنگجویان‌ صلیبی‌ سقوط كرد (ابن‌ قلانسی‌، ١٣٤؛ ابن‌ عدیم‌، ٢ / ١٣١). از این‌ تاریخ‌ قلعۀ بغراس‌ در اختیار دیویه‌ یا داویه‌ها (سواران‌ معبد) قرار گرفت‌. دیویه‌ یا داویه‌ عنوان‌ گروهی‌ از جنگجویان‌ صلیبی‌ بود كه‌ حفظ جان‌ زایران‌ مسیحی‌ میان‌ یافا و بیت‌المقدس‌ را بر عهده‌ داشتند (ابن‌ شداد، ١(٢) / ٤١٤؛ عباره‌، ١(٢) / ٤١٤).
در ٥٤٨ق‌ / ١١٥٣م‌ صلاح‌ الدین‌ ایوبی‌ بغراس‌ را به‌ تصرف‌ آورد و آن‌ را ویران‌ ساخت‌ (ابن‌ شداد، همانجا؛ ابن‌ اثیر، ١٢ / ١٨-١٩)؛ اما طولی‌ نکـشید كه‌ در ٥٨٨ق‌ / ١١٩٢م‌ لئون‌ ارمنی‌ كیلیكیایی‌، پادشاه‌ ارمنستان‌ قلعه بغراس‌ را به‌ تصرف‌ آورد و در ٦١٢ق‌ / ١٢١٥م‌ به‌ مرمت آن‌ پرداخت‌ و آنجا را به‌ صلیبیان‌ واگذارد (ابن‌شداد، ١(٢) / ٤١٤- ٤١٥؛ .(I / ٩١٠, EI²
در ٦٦٦ق‌ / ١٢٦٨م‌ ملك‌ ظاهر بیبرس‌ از ممالیك‌ بحریه مصر به‌ هنگام‌ فتح‌ انطاكیه‌ بر بغراس‌ دست‌ یافت‌. در دوره حاكمیت‌ ممالیك‌ بربغراس‌ این‌ قلعه‌ مقر صاحب‌ منصبی‌ از ایالت‌ حلب‌ بود و از نظر سوق‌الجیشی‌ از آن‌ جهت‌ كه‌ در مرزهای‌ میان‌ ممالیك‌ و پادشاهی‌ ارمنی‌ - كیلیكیایی‌ واقع‌ بود، اهمیت‌ بسیار داشت‌ (طباخ‌، ٢ / ٢٥٧- ٢٥٨؛ ابن‌شداد، ١(٢)٤١٧- ٤١٨؛ عینی‌، ٢٩؛ EI²، همانجا). در ٦٧٩ق‌ / ١٢٨٠م‌ بغراس‌ مدت‌ كوتاهی‌ به‌ تصرف‌ مغولان‌ درآمد (ابن‌فرات‌، ٧ / ١٨٦؛ مقریزی‌، ١(٣) / ٦٨٢)؛ اما دیری‌ نپایید كه‌ ممالیك‌ بار دیگر بر بغراس‌ چیره‌ شدند. ابن‌بطوطه‌ در دیداری‌ كه‌ در سدۀ ٨ق‌ / ١٤م‌ از بغراس‌ داشته‌، آن‌ را قلعه‌ای‌ مستحکـم‌ واقع‌ در مرزهای‌ ممالیك‌ و ارمنستان‌ كوچك‌ (سیس‌) با كشتزارها و باغهای‌ سرسبز وصف‌ كرده‌ است‌ كه‌ در مراتع‌ آن‌ طوایف‌ تركمن‌ منزل‌ داشته‌اند (ص‌ ٩٣-٩٤).
بغراس‌ تا ٩٢١ق‌ / ١٥١٥م‌، هنگامی‌ كه‌ سلطان‌ سلیم‌ عثمانی‌ به‌ مصر لشكر كشید، همچنان‌ در قلمرو ممالیك‌ بود، اما در همین‌ سال‌، به‌ تصرف‌ عثمانیان‌ درآمد و سلطان‌ سلیم‌ با ساختن‌ برجی‌ در آنجا بر استحکـامات‌ این‌ قلعه‌ افزود (نکـ: اولیا چلبی‌، ٣ / ٤٨؛
ابن‌ایاس‌، ٤ / ٤٦٣؛ «دائرةالمعارف‌ اسلام‌»، .(IV / ٤٥٠ در ٩٥٩ق‌ / ١٥٥٢م‌ سلطان‌ سلیمان‌ قانونی‌، روستایی‌ با یك‌ كاروان‌سرا، حمام‌ و مسجد جامع‌ در نزدیكی‌ قلعه بغراس‌ بنا كرد (همانجا). در سدۀ ١١ق‌ / ١٧م‌ اولیا چلبی‌ از بغراس‌ دیدن‌ كرده‌، و در سفرنامۀ خود از قلعه مستحکـم‌ آن‌ كه‌ ١٥٠خانوار در آن‌ سكنی‌ داشتند و همچنین‌ از حمام‌، كاروان‌سرا، مسجد جامع‌ و بازار كوچك‌ بغراس‌ یاد كرده‌ است‌ (٣ / ٤٨-٤٩).
امروزه‌ از بغراس‌ تنها روستای‌ كوچكی‌ بر جا مانده‌ كه‌ به‌ اوتان‌ چای‌ معروف‌ است‌ («دائرة المعارف‌ اسلام‌»، همانجا). ویرانه‌های‌ قلعۀ بغراس‌ در كنار این‌ روستا هنوز باقی‌ است‌. این‌ قلعه‌ بر روی‌ صخره‌ای‌ مخروطی‌شكل‌ كه‌ از هر طرف‌ دارای‌ شیب‌ است‌، ساخته‌ شده‌ بود و ساختمان‌ آن‌ یادآور معماری‌ دژهای‌ ارمنی‌ در كیلیكیاست‌ (مولروینر، ٥٨). این‌ قلعه‌ به‌ صورت‌ ٥ضلعی‌ و در ٤ طبقه‌ ساخته‌ شده‌، و ظاهراً در گذشته‌ دارای‌ دو دیوار بوده‌ است و امروزه‌ در آن‌ بقایای‌ یك‌ كلیسا، یك‌ رواق‌ و شمار زیادی اتاق‌ و چاه‌ آب‌ به‌ چشم‌ می‌خورد ( المعجم‌...، ٢ / ٣٤٠).

مآخذ

ابن‌ اثیر، الكامل‌؛
ابن‌ ایاس‌، محمد، بدائع‌ الزهور، به‌ كوشش‌ محمد مصطفی‌، قاهره‌، ١٤٠٢ق‌ / ١٩٨٢م‌؛
ابن‌ بطوطه‌، رحلة، به‌ كوشش‌ طلال‌ حرب‌، بیروت‌، ١٤٠٧ق‌ / ١٩٨٧م‌؛
ابن‌ شداد، محمد، الاعلاق‌ الخطیرة، به‌ كوشش‌ یحیی‌ زكریا عباره‌، دمشق‌، ١٩٩١م‌؛
ابن‌ عدیم‌، عمر، زبدة الحلب‌، به‌ كوشش‌ سامی‌ دهان‌، دمشق‌، ١٣٧٠ق‌ / ١٩٥١م‌؛
ابن‌ فرات‌، محمد، تاریخ‌، به‌ كوشش‌ قسطنطین‌ زریق‌، بیروت‌، ١٩٤٢م‌؛
ابن‌ قلانسی‌، حمزه‌، ذیل‌ تاریخ‌ دمشق‌، به‌ كوشش‌ آمدرز، لیدن‌، ١٩٠٨م‌؛
اصطخری‌، ابراهیم‌، مسالك‌ الممالك‌، به‌ كوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، ١٨٧٠م‌؛
انطاكی‌، یحیی‌، تاریخ‌، به‌ كوشش‌ عمر عبدالسلام‌ تدمری‌، طرابلس‌، ١٩٩٠م‌؛
اولیا چلبی‌، سیاحت‌نامه‌، به‌ كوشش‌ احمد جودت‌، استانبول‌، ١٣١٤ق‌؛
بلاذری‌، احمد، فتوح‌ البلدان‌، به‌ كوشش عبدالله‌ انیس‌ طباع‌ و عمر انیس‌ طباع‌، بیروت‌، ١٤٠٧ق‌ / ١٩٨٧م‌؛
حدودالعالم‌، به‌ كوشش‌ منوچهر ستوده‌، تهران‌، ١٣٦٢ش‌؛
طباخ‌، محمد راغب‌، اعلام‌ النبلاء، به‌ كوشش محمد كمال‌، حلب‌، ١٣٤٤ق‌ / ١٩٢٥م‌؛
طبری‌، تاریخ‌؛
عباره‌، یحیی‌ زكریا، تعلیقات‌ بر الاعلاق‌ الخطیرة (نکـ: همـ ، ابن‌ شداد)؛
عینی‌، محمود، عقد الجمان‌، به‌ كوشش‌ محمد محمد امین‌، قاهره‌، ١٤٠٨ق‌ / ١٩٨٨م‌؛
قدامـة بن‌ جعفر، الخراج‌، به‌ كوشش‌ محمد حسین‌ زبیدی‌، بغداد، ١٩٧٩م‌؛
المعجم‌ الجغرافی‌ للقطر العربی السوری، به‌ كوشش مصطفی‌ طلاس‌، دمشق‌، ١٩٩٢م‌؛
مقریزی‌، احمد، السلوك‌، به‌ كوشش‌ محمد مصطفی‌ زیاده‌، قاهره‌، ١٩٥٦م‌؛
مولروینر، ولفگانگ‌، القلاع‌ ایام‌ الحروب‌ الصلیبیة، ترجمه محمد ولید جلاّد، به‌ كوشش‌ سعید طیان‌، دمشق‌، ١٤٠٤ق‌ / ١٩٨٤م‌؛
الیواقیت‌ و الضرب‌ فی‌ تاریخ‌ حلب‌، منسوب‌ به‌ ابوالفدا، به‌ كوشش‌ محمد كمال‌ و فالح‌بكور، حلب‌، ١٤١٠ق‌ / ١٩٨٩م‌؛
نیز:

«Baghras», www. webpages. free - online. co.uk / portcull / barhomap. htm;
EI²;
Turk ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٦٧;
Turkiye diyanet vakf o Islam ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩١.

بهزاد لاهوتی