این‌ بخش‌ با مساحتی‌ حدود ٩٣٩ ‘٥ كم‌ـ٢، از شمال‌ به‌ بجستان‌، از خاور به‌ حومه فردوس‌، از جنوب‌ به‌ حومۀ طبس‌ و از باختر به‌ دستگردان‌ محدود است‌ ( آمارنامه‌... ، ٨؛ فرهنگ‌ آبادیها...، صد و شصت‌ و شش‌). تنها رود قابل‌ ذكر این بخش كال نمك است (جعفری‌، رودها... ، ٣٨٢-٣٨٣). از مهم‌ترین‌ كوههای‌ این‌ بخش‌ نیزار (بلندترین‌ قله آن‌ ٩١٢ ‘٢متر، قس‌: نقشه‌...، ١٤٧ ‘٢متر) و دنباله آن‌ در جنوب‌، كوه‌ جمات‌ (بلندترین‌ قله آن‌ ٧٤٠ ‘٢متر) قابل‌ ذكر است‌ ( فرهنگ‌ جغرافیایی‌ آبادیها... ، ٦؛ جعفری‌، كوهها...، ١٧٨، ٥٤٢).
بُشرویه‌ و تون‌ (فردوس‌) در حاشیه شمالی‌ بیابانی‌ واقع‌ شده‌اند كه‌ حدّ جنوبی‌ آن‌ نای‌ بند است‌ (مستوفی‌، ٢٦٦). طول‌ گسل‌ نای‌بند حدود ٦٠٠ كم‌ است‌ و از بشرویه‌ تا بم‌ امتداد دارد. احتمالاً فرورفتگی‌ كویر بجستان‌ و بشرویه‌ نیز با این‌ گسل‌ مربوط است‌ (درویش‌زاده‌، ١٨٦). دو زلزله مهم‌ طی‌ یك‌ دورۀ ٧٦ ساله‌ (١٢٧٩-١٣٥٥ش‌ / ١٩٠٠-١٩٧٦م‌) در طول‌ این‌ گسل‌ روی‌ داده‌ كه‌ مراكز آنها شهداد و طبس‌ بوده‌ است‌ (همانجا).
بخش‌ بشرویه‌ در ١٣٢٩ش‌ دارای‌ ٥٦٩ ‘٩نفر جمعیت‌ بوده‌ ( فرهنگ‌ جغرافیایی‌ ایران‌، ٩ / ٥٨)، ولی‌ در ١٣٧٥ش‌ به‌ ٠٢٧ ‘٩نفر (١١٨ ‘٢خانوار) كاهش‌ یافته‌ است‌ ( سرشماری‌...، شناسنامه‌، ١٤).
اقتصاد این‌ بخش‌ برپایه كشاورزی‌ و قالی‌بافی‌ نهاده‌ شده‌ است‌؛ در كنار كشاورزی‌ دامداری‌ نیز صورت‌ می‌گیرد ( فرهنگ‌ جغرافیایی‌ آبادیها، ٧). از مهم‌ترین‌ محصولات‌ این‌ بخش‌ زعفران‌، دانه‌های‌ روغنی‌، پنبه‌، گندم‌، جو، زیره‌، انار، پسته‌، بادام‌ و گردو را می‌توان‌ نام‌ برد. ٣ محصول‌ نخست‌، و همچنین‌ قالیچه‌ به‌ مناطق‌ دیگر صادر می‌شود (همانجا).
اهالی‌ بخش‌ به‌ زبان‌ فارسی‌ با گویش‌ محلی‌ تكلم‌ می‌كنند و پیرو مذهب‌ تشیع‌ هستند (همان‌، ٦). بشرویه‌ دارای‌ ٣ دهستان‌ به‌ نامهای‌ اِرِسْك‌، رقه‌ و علی‌ جمال‌ است‌ (معصوم‌علیشاه‌، ٣ / ٧١٦؛ سازمان‌... ، ٢١).

شهر بشرویه‌

بشرویه‌ مركز بخشی‌ به‌ همین‌ نام‌، در ◦٥٧ و′٢٧ طول‌ شرقی‌ و◦٣٣ و′٥٤ عرض‌ شمالی‌ در ٨٨٠ متری‌ از سطح‌ دریا قرار گرفته‌ است‌ (مفخم‌، ١ / ٦٧؛ نك‌ : پاپلی‌، ١٠١). جمعیت‌ این‌ شهر در ١٣٧٥ش‌ بالغ‌ بر ٤٢٠ ‘١١نفر (٥٧٩‘٢ خانوار) برآورد شده‌ است‌ ( سرشماری‌، نتایج‌، چهل‌ و دو).
در ١٣١٦ش‌ درباره این‌ شهر چنین‌ گفته‌ شده‌ است‌: «عمر بشرویه‌ چندان‌ نیست‌ و قریب‌ ٤٠٠ سال‌ از احداث‌ آن‌ می‌گذرد» (ریاضی‌، ١١٥). میر محمدخان‌ عرب‌، حاكم‌ طبس‌ (ح‌ ١٢٠٠ق‌ / ١٧٨٦م‌) و برادرش میرحسن‌خان‌، بر گرد بشرویه‌ حصاری‌ كشیدند (همو، ١١٦). مگرگر در سدۀ ١٣ق‌ / ١٩م‌ طرحی‌ ساده‌ از بافت‌ قدیم‌ بشرویه‌ را كه‌ شامل‌ دروازه‌ها، برجهای‌ پرشمار، بارو و ارگ‌ (قلعه‌) آن‌ است‌، در كتاب‌ خود ترسیم‌ كرده‌ است‌ (نك‌ : .(I / ١٤١ مساحت‌ این‌ قلعه بزرگ‌ حدود ٧ / ١٦ هكتار بود (همانجا). معصوم‌ علیشاه‌ در ١٣١٦ق‌ از بشرویه‌ دیدن‌ كرده‌، و چنین‌ نوشته‌ است‌: «حصار مخروبه‌دارد و به‌ قدر ٠٠٠ ،٢باب‌ خانه‌ در اوست‌، اگرچه‌ ازتون‌ (فردوس‌) كوچك‌تر است‌، اما مردمانش‌ با ثروت‌ و به‌ تربیت‌ نزدیك‌ترند» (٣ / ٧١٥-٧١٦). همو از آب‌ انبار و مسجدی‌ تاریخی‌ در بشرویه‌ نام‌ می‌برد كه‌ كتیبه‌های‌ مورَّخ‌ ٩٧٩ و ١٠٣٠ق‌ بر آنها نصب شده بود (٣ / ٧١٦). در ١٢٨٨ق‌ / ١٨٧١م بر اثر خشك‌سالی‌ و قحطی‌ در بشرویه‌ بیش از هزار تن جان‌ باختند (مگرگر، .(I / ١٤٢
این‌ شهر مهد بزرگان‌ و علمایی‌ چند بوده‌ است‌، از جمله‌: ملاعبدالله‌ تونی‌ بشروی‌ (د ١٠٧١ق‌)، حسن‌ بن‌ محمدباقر حسینی‌ (د ح ١٣٤٧ق‌) از بزرگان شیعه (افندی‌، ٣ / ٢٣٧-٢٣٩؛ دایرۃ‌المعارف‌...، ٣ / ٢٥٤)، و نیز بدیع‌الزمان‌ فروزانفر (د ١٣٤٩ش‌) (بامداد، ٥ / ٣٦-٣٧؛ باستانی‌، ٢٠١، ٥٦٤؛ شفیعی‌، ٩-٢١).

مآخذ

آمارنامۀ استان‌ خراسان‌ (١٣٧٧ش‌)، سازمان‌ برنامه‌ و بودجۀ استان‌ خراسان‌، تهران‌، ١٣٧٧ش‌؛
افندی‌، عبدالله‌، ریاض‌ العلماء، به‌ كوشش‌ محمود مرعشی‌ و احمد حسینی‌، قم‌، ١٤٠١ق‌؛
باستانی‌پاریزی‌، محمدابراهیم‌، حماسۀ كویر، تهران‌، ١٣٥٦ش‌؛
بامداد، مهدی‌، شرح‌ حال‌ رجال‌ ایران‌، تهران‌، ١٣٥٧ش‌؛
پاپلی‌ یزدی‌، محمدحسین‌، فرهنگ‌ آبادیها و مكانهای‌ مذهبی‌ كشور، مشهد، ١٣٦٧ش‌؛
جعفری‌، عباس‌، رودها و رودنامۀ ایران‌، تهران‌، ١٣٧٦ش‌؛
همو، كوهها و كوه‌نامۀ ایران‌، تهران‌، ١٣٦٨ش‌؛
جلالی‌، غلامرضا و دیگران‌، تقویم‌ تاریخ‌ خراسان‌، تهران‌، ١٣٧٧ش‌؛
دایره المعارف‌ تشیع‌، به‌ كوشش‌ احمد صدرحاج‌ سیدجوادی‌ و دیگران‌، تهران‌، ١٣٧١ش‌؛
درویش‌زاده‌، علی‌، زمین‌شناسی‌ ایران‌، تهران‌، ١٣٧٠ش‌؛
ریاضی‌، غلامرضا، «بشرویه‌»، سالنامۀ شرق‌ ایران‌، مشهد، ١٣١٦ش‌؛
سازمان‌ تقسیمات‌ كشوری‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، وزارت‌ كشور، تهران‌، ١٣٧٦ش‌؛
سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسكن‌ (١٣٧٥ش‌)، شناسنامۀ دهستانهای‌ كشور، استان‌ خراسان‌، مركز آمار ایران‌، تهران‌، ١٣٧٦ش‌؛
سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسكن‌ (١٣٧٥ش‌)، نتایج‌ تفصیلی‌، شهرستان فردوس‌، مركز آمار ایران‌، تهران‌، ١٣٧٦ش‌؛
شفیعی‌كدكنی‌، محمدرضا، «فروزانفر و شعر»، مجموعۀ اشعار بدیع‌الزمان‌ فروزانفر، به‌ كوشش‌ عنایت‌الله‌ مجیدی‌، تهران‌، ١٣٦٨ش‌؛
فرهنگ‌ آبادیهای‌ كشور، سرشماری‌ عمومی‌ كشاورزی‌ (١٣٦٧ش‌)، استان‌ خراسان‌، مركز آمار ایران‌، تهران‌، ١٣٧٠ش‌؛
فرهنگ‌ جغرافیایی‌ آبادیهای‌ كشور (بشرویه‌)، ادارۀ جغرافیایی‌ ارتش‌، تهران‌، ١٣٦٤ش‌، ج‌ ٦٤؛
فرهنگ‌ جغرافیایی‌ ایران‌ (آبادیها)، استان‌ نهم‌، دایرۀ جغرافیایی‌ ستاد ارتش‌، تهران‌، ١٣٢٩ش‌؛
معصوم علیشاه، محمدمعصوم‌، طرائق الحقائق‌، به‌ كوشش‌ محمدجعفر محجوب‌، تهران‌، ١٣٤٥ش‌؛
مستوفی‌، احمد، شهداد و جغرافیای‌ تاریخی‌ دشت‌ لوت‌، تهران‌، ١٣٥١ش‌؛
مفخم‌ پایان‌، لطف‌الله‌، فرهنگ‌ آبادیهای‌ ایران‌، تهران‌، ١٣٣٩ش‌؛
نقشۀ ناهمواریها و حوضۀ رودخانه‌های‌ ایران‌، گیتاشناسی‌، تهران‌، ١٣٧٦-١٣٧٧ش‌، شم‌ ٢٧٨؛
نیز:

MacGregor, C.M., Narrative of a Journey Through the Province of Khorassan and on the N.W. Frontier of Afghanistan, London, ١٨٧٩.

كریم‌ شریعت‌