بُزُرْگ بْن‌ شَهْریار، ناخدا و دریانورد مشهور ایرانی‌ سدۂ ٤ق‌ / ١٠م‌. او از مردم‌ رامهرمز خوزستان‌، و دریانوردی‌ برجسته‌ بود و چنانكه‌ در كتاب‌ پرآوازه‌اش‌ آورده‌، در نیمۀ، نخست‌ سدۂ ٤ق‌ / ١٠م‌ آبهای‌ اقیانوس‌ هند، دریای‌ چین‌ و كرانه‌های‌ افریقای‌ شرقی‌ (حبشه‌) را درنوردیده‌ است‌. وی‌ آنچه‌ در سفرهای‌ دریایی‌ خود دربارۂ پدیده‌ها و موجودات‌ شگفت‌انگیز دیده‌، و نیز داستانهایی‌ را كه ‌از دیگر ناخدایان‌، دریانوردان‌ و بازرگانان‌ مورد اعتمادش‌ شنیده‌ بود، در كتابی‌ به‌ نام‌ عجائب‌ الهند برّه‌ و بحره‌ و جزائره‌ گرد آورد (حمیده‌، ١٨٧). برخی‌ از محققان‌ به‌ دلایلی‌ معتقدند كه‌ بزرگ بن شهریار این داستانها را از دریانوردان و بازرگانان‌ شنیده‌، و در كتاب خود آورده است‌ (كراچكوفسكی‌، ١٦٢). این دریانوردان‌ و بازرگانان‌ به‌ ویژه‌ از مردم‌ سیراف‌ (بندر طاهری‌ كنونی‌، نك‌ : سمسار، ١٠)، و برخی‌ نیز از مردم‌ بصره‌ و عمان‌ بوده‌اند (حورانی‌، ٨٨، ٩٢).
نام‌گذاری‌ كتاب‌ را می‌توان‌ برخاسته‌ از باور نویسنده‌ درباره عجایب‌ هند دانست‌ كه‌ در آغاز كتابش‌ تصریح‌ كرده‌، و آورده‌ است‌ كه‌ خداوند همۀ شگفتیهای جهان را به‌ ١٠ بخش‌ تقسیم‌ كرده‌، و ٩ بخش‌ آن‌ را به‌ مشرق‌ گیتی‌ بخشیده‌، و از میان‌ آنها نیز ٨ بخش‌ را ویژه چین‌ و هند قرار داده‌ است‌ (ص‌ ٢).
برخی‌ بدون‌ سند متقن‌ معتقدند: كتاب‌ عجائب‌ الهند در اصل‌ به‌ زبان‌ فارسی‌ بوده‌ كه‌ از میان‌ رفته‌ است‌ و دانسته‌ نیست‌ كه‌ در چه زمانی به عربی برگردانیده شده‌ است (رائین‌، ١ / ٣٧٩؛ ملك‌زاده‌، ١٢). تاریخ نگارش كتاب را حدود سال ٣٤٢ق‌ / ٩٥٣م‌، و داستانهایی‌ را كه‌ نویسنده‌ از ناخدایان‌، دریانوردان‌ و بازرگانان‌ دیگر آورده‌، وابسته به سالهای‌ ٢٨٨-٣٤٢ق‌ / ٩٠١-٩٥٣م دانسته‌اند (كراچكوفسكی‌، همانجا؛GAL,S, .(I / ٤٠٩ بزرگ‌، افزون‌بر بیان‌ رویدادها و شگفتیهای‌دریاها و كرانه‌های‌ سرزمینهایی‌ چون‌ افریقای‌ شرقی‌، شبه‌ جزیرۂ عربی‌، جزایر دریای‌ هند و چین‌، جاوه‌، زنگبار و جزیره‌هایی‌ كه‌ امروزه‌ ژاپن‌ نامیده‌ می‌شوند، سالهای‌ وقوع‌ برخی‌ از رویدادها را نیز ذكر می‌كند (مثلاً ص‌ ٤٩؛ نیز نك‌ : حمیده‌، همانجا). فران‌ با توجه‌ به‌ سنوات‌ مذكور در كتاب‌، معتقد است‌ كه‌ ناخدابزرگ‌ اگرچه‌، نخستین‌ نویسندۀ عجائب‌الهند است‌، ولی‌ پس‌ از او یك‌ یا چند شخص‌ دیگر داستانهایی‌ نو از دریانوردی‌ بدان‌ افزوده‌اند و بدین‌ترتیب‌، وجود همۀ تاریخهای‌ مربوط به‌ سالیان‌ سدۂ ٤ق‌ / ١٠م‌ توجیه‌ می‌گردد .(III / ٥٦٥)
كتاب عجائب الهند شامل‌ ١٣٤ داستان‌ بلند و كوتاه‌ دریانوردان‌ است‌ (نك‌ : ص‌ ١٩٠، حاشیه‌؛ نیز سارتن‌،I / ٦٧٤ (كه‌ برخی‌ از آنها گرچه‌ با گزافه‌گویی‌ همراه‌ است‌، ولی‌ جزئیات‌ واقعی‌ آنها برپایۀ درستی قرار دارد (حورانی، ٩٢؛ تشنر، ٣٨). توصیف مؤلف از پدیده‌ها و رویدادهای‌ شگفت‌انگیز گاه شكل‌ داستانی‌ ماجراجویانه‌ و گاهی‌ شكل‌ نمایشی‌ اخلاقی‌ به‌ خود می‌گیرد كه‌ با مهارت‌ هنری‌ فراوان‌ عرضه‌ شده است‌. با نگرشی اجمالی می‌توان دریافت كه این داستانها آفریدۂ سخن‌پردازی‌ هنرمندند كه‌ به‌ سبكی‌ زنده‌ و روان‌ ارائه‌ شده‌اند. از این‌رو، می‌توان‌ كتاب‌ بزرگ‌ بن‌ شهریار را یك‌ اثر برجستۀ ادبی نیز به‌ شمار آورد. اگرچه‌ نگارش‌ داستانهای‌ دریایی‌ همواره‌، و در طی‌ سده‌های‌ دراز در ادبیات‌ عرب‌ عهد اسلامی‌ سابقه‌ داشته‌، ولی‌ هرگز اثر برجسته‌ای‌ همانند آن‌ پدید نیامده‌ است‌ (كراچكوفسكی‌، ١٦٣). افزون‌ بر اینها، بزرگ‌بن‌ شهریار علاوه بر آگاه‌ ساختن خوانندگان كتابش از زندگانی دریایی روزگار خود (حورانی‌، همانجا)، از اوضاع‌ و احوال‌ سرزمینهای‌ خاوری‌ اطلاعات‌ فراوانی‌ به‌ دست‌ داده‌ (واندیك‌، ٥٩)، و برای‌ نخستین‌ بار در دنیای‌ اسلام‌، از موجودات‌ ناشناختۀ متعلق‌ به‌ هند و خاور دور و اسطوره‌های وابسته‌ به‌ آن‌ سخن‌ رانده‌ است‌ (علم ‌در اسلام‌، ٧٤).
برخی‌ از دانشمندان‌ اهمیت‌ كتاب‌ بزرگ‌ بن‌ شهریار را بسیار فراتر از یك‌ اثر جغرافیایی‌ دانسته‌اند (میه‌لی‌، ٢٥٧). در واقع‌ نیز این‌ كتاب‌، تأثیری‌ آشكار در پیشرفت‌ دانش‌ جغرافیا داشته‌ است‌ و از سوی‌ دیگر نمایانگر كوششهایی‌ است‌ كه‌ دریانوردان‌ ایرانی‌ در گشت‌ و گذار دریایی خود از سیراف تا هند، سیلان‌ (سراندیب‌)، جاوه‌، زنگبار، جزیره‌های دریایی هند و چین‌ نشان‌ داده‌اند (نیز نك‌ : حمیده‌، همانجا).
كتاب عجائب الهند نخستین بار در ١٨٨٣-١٨٨٦م‌ توسط دانشمند فرانسوی‌ وان‌درلیت‌، به دستیاری گروهی‌ از خاورشناسان‌، تصحیح‌ و به‌ وسیلۀ مارسل‌ دویك‌ به‌ فرانسه‌ ترجمه‌ شد و همراه‌ متن‌ عربی‌ در لیدن‌ به‌ چاپ‌ رسید (ملك‌زاده‌، ١٣). این‌ كتاب‌ را محمد ملك‌زاده در ١٣٤٨ش‌ / ١٩٧٠م‌ به فارسی‌ برگردانید. ترجمۀ انگلیسی‌ آن‌ نیز از روی‌ ترجمۀ فرانسوی‌ دویك‌، به‌ قلم‌ پیتركوینل‌ در ١٩٢٨م‌ در لندن‌ منتشر شده‌ است‌ (میه‌لی‌، ٢٥٨).

مآخذ

بزرگ‌ بن‌ شهریار، عجائب‌ الهند، همراه‌ ترجمۀ فرانسۀ مارسل‌ دویك‌، به‌ كوشش‌ پ‌. آ. وان‌درلیت‌، لیدن‌، ١٨٨٣-١٨٨٦م‌؛
تشنر و مقبول‌ احمد، تاریخچۀ جغرافیا در تمدن‌ اسلامی‌، ترجمۀ محمدحسن‌ گنجی‌، تهران‌، ١٣٦٨ش‌؛
حمیده‌، عبدالرحمان‌، اعلام‌ الجغرافیین‌ العرب‌ و مقتطفات‌ من‌ آثارهم‌، دمشق‌، ١٩٨٤م‌؛
حورانی‌، جرج‌ ف‌.، دریانوردی‌ عرب‌ در دریای‌ هند، ترجمۀ محمدمقدم‌، تهران‌، ١٣٣٨ش‌؛
رائین‌، اسماعیل‌، دریانوردی‌ ایرانیان‌، تهران‌ ١٣٥٠ش‌؛
سمسار، محمدحسن‌، جغرافیای‌ تاریخی‌ سیراف‌، تهران‌، ١٣٥٧ش‌؛
علم‌ در اسلام‌، به‌ كوشش‌ احمد آرام‌، تهران‌، ١٣٦٦ش‌؛
كراچكوفسكی‌، ا. ی‌.، تاریخ‌ الادب‌ الجغرافی‌ العربی‌، ترجمۀ صلاح‌الدین‌ عثمان‌ هاشم‌، بیروت‌، ١٤٠٨ق‌ / ١٩٨٧م‌؛
ملك‌زاده‌، محمد، مقدمه‌ بر ترجمۀ فارسی‌ عجائب‌ الهند بزرگ‌ بن‌ شهریار، تهران‌، ١٣٤٨ش‌؛
میه‌لی‌، آلدو، علوم‌ اسلامی‌ و نقش‌ آن‌ در تحولات‌ علمی‌ جهان‌، ترجمۀ محمدرضا شجاع‌ رضوی‌ و اسدالله‌ علوی‌، مشهد، ١٣٧١ش‌؛
واندیك‌، ادوارد، اكتفاء القنوع‌، به‌ كوشش‌ محمدعلی‌ ببلاوی‌، قاهره‌، ١٣١٣ق‌ / ١٨٩٦م‌؛
نیز:

Ferrand, G., Relations de voyages et textes geographiques arabes, persans et turks..., Frankfurt, ١٩٨٦;
GAL, S;
Sarton, G., Introduction to the History of Science, Baltimore, ١٩٦٢.

محسن‌ احمدی‌