بَرْقَعید، یکی از چند شهر واقع در میان راه کاروان‌رو موصل ب نصیبین در سده‌های ٣ تا ٦ق/٩ تا ١٢م. موقعیت کنونی آن را شاید بتوان مکانی در منتهى‌الیه غرب استان جزیرۀ سوریه در محل تل رُمَیلان (ﻧﻜ : EI٢)، واقع در °٤٢ طول شرقی و °٣٦ و ´٥٥ عرض شمالی دانست (ﻧﻜ : EI١).
برقعید در پایان سدۀ ٣ق شهری بزرگ از توابع موصل در سرزمین بقعاء بوده است (ﻧﻜ : یاقوت، ١/٥٧١) و آن را یکی از شهرهای دیار ربیعه برشمرده‌اند (ابن خردادبه، ٩٥؛ مقدسی، ١٣٧) که طایفه‌ای از تغلبیان در آنجا اقامت داشته‌اند؛ از جمله خاستگاه سیف‌الدولۀ حمدانی و خاندان تغلبی وی بوده است (ابن‌حوقل، ١/٢٢١؛ یاقوت، ١/٥٧٢). برقعید میان دو شهر «بلد»، در کنارۀ دجله و «جسر» واقع بوده، و به گفتۀ ادریسی فاصلۀ آن از موصل حدود ٥٧ میل و تا نصیبین حدود ٤٥ میل بوده است (٢/٦٦٠-٦٦١؛ نیز ﻧﻜ : ابن حوقل، ١/٢٠٨؛ یاقوت، همانجا).
برقعید در سدۀ ٣ق شهری وسیع با برج و بارو و ٣ دروازه بود. چون کاروانهای موصل به نصیبین از آنجا می‌گذشت، شهری پرجمعیت بود و تجارت در آن رونق داشت و دارای ٢٠٠ دکان بود. وجود آب گوارا و زراعت گندم و جو نیز آن را به شهری خرم و آبادان بدل کرده بود (حدودالعالم، ١٥٥؛ ابن‌حوقل، ١/٢٢١؛ ادریسی، ٢/٦٦١؛ یاقوت، ١/٥٧١).
در سدۀ ٤ق معزالدولۀ دیلمی در نبرد با ناصرالدولۀ حمدانی، برقعید را پایگاه خود قرار داد تا از اخبار ناصرالدوله آگاه شود (ﻧﻜ : ابن‌اثیر، ٨/٥٥٣-٥٥٤).
در اواخر سدۀ ٦ و اوایل سدۀ ٧ق برقعید از رونق افتاد. یاقوت از قول برخی از اهالی اطراف، علت آن را ناامنی بر اثر راهزنی مردم آنجا دانسته است (همانجا). حریری نیز در سدۀ ٦ق ماجرای خطر کردن راوی داستانهای خویش و گذشتن از برقعید را شرح داده است (ص ٤٦). کاروانهای تجاری پس از روبه‌رو شدن با کردار زشت اهالی و مشاهدۀ سرقت اموالشان، راه امن و بهتری را که از شهر باشَزّى می‌گذشت، انتخاب کردند و رونق بازرگانی از برقعید به باشزى منتقل شد و برقعید نیز روی به ویرانی نهاد تا آنجا که در اواخر سدۀ ٧ق جز گروهی بی‌سر و سامان در آن باقی نماندند (ﻧﻜ : یاقوت، ١/٥٧١-٥٧٢؛ قزوینی، ٣٠٦-٣٠٧). یاقوت برخی از راویان را به آن دیار منسوب می‌داند (١/٥٧٢-٥٧٣). اکنون فقط نام و ویرانه‌ای از برقعید و باشزى باقی مانده است (ﻧﻜ : تاچ، ٦٢-٦٤).

مآخذ

ابن‌اثیر، الکامل؛
ابن‌حوقل، محمد، صورةالارض، به کوشش کرامرس، لیدن، ١٩٣٨م؛
ابن‌خردادبه، عبیدالله، المسالک و الممالک، به کوشش دخویه، لیدن، ١٨٨٩م؛
ادریسی، محمد، نزهةالمشتاق، بیروت، ١٤٠٩ق/١٩٨٩م؛
حدودالعالم، به کوشش منوچهر ستوده، تهران، ١٣٦٢ش؛
حریری، قاسم، مقامات، ترجمۀ فارسی، به کوشش علی رواقی، تهران، ١٣٦٥ش؛
قزوینی زکریا، آثارالبلاد، بیروت، ١٣٨٠ق/ ١٩٦٠م؛
مقدسی، محمد، احسن التقاسیم، به کوشش دخویه، لیدن، ١٩٠٦م؛
یاقوت، بلدان؛
نیز:

EI١;
EI٢;
Tuch, F., «Erläuterungen und Berichtigungen zu orieintalischen Schriftstellern», ZDMG, ١٨٤٧, vol. I.
سیمین محقق