بَرْزَنْد، دهستانی از بخش انگوت شهرستان گرمی مغان در استان اردبیل. مساحت این دهستان بالغ بر ٣٨٨ کمـ ٢، و دارای ٣١ پارچه آبادی به مرکزیت قاسم کَنْدی است. برزند در °٤٧ و ´٥٣ طول شرقی و °٣٨ و ´٥٨ عرض شمالی، و در ارتفاع ٠٨٠‘١ متری از سطح دریا واقع است (آمارنامه...، ١٩). کسروی نام برزند را با نام زرند ساوه، زرنگ سیستان و برزنج اران از یک ریشه می‌داند (٣/٢٧٧). رودخانۀ فصلی برزند چای (سوپاشی) از این آبادی می‌گذرد (فرهنگ...، ٢٦٧). در سرشماری آبان ١٣٧٥ش این دهستان دارای ٧٩١ خانوار با ٨٢١‘٤ نفر جمعیت بوده است (سرشماری...، ٦).
در عصر اسلامی، نخستین‌بار از برزند در وقایع سال ١٢٢ق نام برده شده است. در این سال خزرها بر نواحی جنوبی قفقاز و آذربایجان تاختند، اما در برزند با سپاهیان حَرَشی، سردار عرب روبه‌رو شدند و پس از پیکاری سخت شکست خوردند وگریختند (ابن‌اثیر، ٥/١٦١). در اوایل سدۀ ٣ق با آغاز جنبش بابک خرم دین، این منطقه از جمله برزند، دستخوش ناآرامی شد و پس از آنکه بابک لشکریان خلیفه معتصم را بارها شکست داد، در ٢٢٠ق افشین برای سرکوب او به آذربایجان رفت و در برزند اردو زد و به بازسازی استحکامات آنجا پرداخت (طبری، ٩/١١-١٣؛ ابن اثیر، ٦/٤٤٨؛ ابن‌خردادبه، ١٢١). بابک سرانجام در ٢٢٢ق شکست خورد و اسیر شد و او را در دهم شوال همان سال به برزند، نزد افشین بردند و وی چند ماه همانجا زندانی بود (یعقوبی، ٢/٤٧٣-٤٧٤؛ طبری، ٩/٤٩-٥٢). مؤلف حدودالعالم یک سده و نیم پس از این وقایع، برزندرا شهری خرم و آبادان، با آبهای روان و کشت بسیار یاد کرده (ص ١٥٩)، و مقدسی نیز در همین روزگار آن را شهری کوچک، به عنوان بازار ارمنستان و بارانداز کورۀ آذربایجان دانسته است (ص ٣٧٨).
از تاریخ برزند در سده‌های بعد آگاهی نداریم، اما گمان نمی‌رود این ناحیه از تاخت و تاز و ویرانگری مغولان مصون مانده باشد؛ چه، حمدالله مستوفی در سدۀ ٨ق از برزند با عنوان ناحیه‌ای مخروبه یاد می‌کند که تنها دیهی از آن برجا مانده است (ص ٩٠). قلعۀ برزند در زمان ناصرالدین شاه توسط حسنعلی خان جنرال مرمت، و قلعۀ جنرال نامیده شد (ساعدی، ٧٩).

مآخذ

آمار نامۀ استان اردبیل (١٣٧٧ش)، سازمان برنامه و بودجۀ استان اردبیل، تهران، ١٣٧٨ش؛
ابن‌اثیر، الکامل؛
ابن خردادبه، المسالک و الممالک، به کوشش دخویه، لیدن، ١٨٨٩م؛
حدودالعالم، به کوشش منوچهر ستوده، تهران، ١٣٦٢ش؛
حمدالله مستوفی، نزهةالقلوب، به کوشش لسترنج، لیدن، ١٣٣١ق/١٩١٣م؛
ساعدی، غلامحسین، خیاو یا مشکین شهر، تهران، ١٣٥٤ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسکن (١٣٧٥ش)، استان اردبیل، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛
طبری، تاریخ؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور (اهر)، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧٦ش؛
ج ٧؛
کسروی، احمد، کاروند، به کوشش یحیى ذکاء، تهران، ١٣٥٦ش؛
مقدسی، محمد، احسن‌التقاسیم، به کوشش دخویه، لیدن، ١٩٠٦م؛
یعقوبی، احمد، تاریخ، بیروت، دارصادر.

محسن سلیمانی