بانْیالوکا، شهری کهن در شمال غربی بوسنی. این شهر در °٤٤ و ´٤٦ عرض شمالی و °١٧ و ´١٠ طول شرقی، و در ارتفاع ١٦٣ متری از سطح دریا («دائرةالمعارف ایتالیا»، V/ ٩٠؛ نک‌: بریتانیکا، ماکرو، XIX/ ١١٠٠)، و بر دو سوی رودخانۀ ورباس واقع است (EI١,S؛ پاندز، ٦٣٤؛ «دائرةالمعارف دیانت»، V/ ٤٩-٥٠؛ WNGD,١١٤).
نام این شهر در ترکی بانه‌لوقه، بنالوقه (نک‌: IA) و بنالوکا (نک‌: بروکهاوس، III/ ١٧) خوانده شده است. این نام مرکب از دو جزء بانیا (بانیه) به معنای حمام، و لوکا به معنای مرغزار است. برخی «بانیا» را مشتق از «بان» به معنی امیر و پادشاه دانسته‌اند (اولیا چلبی، ٥/ ٥٠٥؛IA؛٢ EI).
رطوبت هوا در بانیالوکا به طور متوسط میان ٧٠ تا ٩٠٪ و میزان بارندگی آن تقریباً ٠٠٠‘١ میلی‌متر در سال است (مکارثی، ٦٢).

پیشینۀ تاریخی

وجود قلعه‌ای متعلق به قرون وسطیٰ بر تپه‌ای به نام لوندزا و مشرف به رودخانۀ ورباس، و نیز وجود خرابه‌هایی در قسمت علیای شهر، به خصوص بقایای حمامهای رومی، حاکی از قدمت این شهر و تمدن آن است. در دورۀ شاهان بوسنی، بانیالوکا قلعۀ کوچکی بیش نبود (EI١,S؛ «دائرة‌المعارف دیانت»، V/ ٥٠؛ پاشیچ، ٢٦). با فروپاشی پادشاهی بوسنی در ٨٦٧ق/ ١٤٦٣م، بانیولوکا مورد تهاجم مجارها و ترکهای عثمانی قرار گرفت، تا آنکه در ٩٣٣ یا ٩٣٤ق/ ١٥٢٧م یا ١٥٢٨م، به دست فرهاد پاشا، امیر عثمانی فتح شد و به تدریج، اسلام نیز در آنجا گسترش یافت (اولیا چلبی، نیز «دائرةالمعارف دیانت»، پاشیچ، همانجاها؛ ملکم، ٦٧؛ EI ١,S).
فرهاد پاشا سوکولویچ در ٩٨٢ق/ ١٥٧٤م، حاکم سنجاق بانیالوکا شد و در ٩٩٦ق/ ١٥٨٨م مرکز حکومت را از تراوینک به بانیالوکا منتقل کرد («دائرةالمعارف ترک»، II/ ٢٠٦؛ EI٢;
EI١ ,S). در ١٠٩٩ق/ ١٦٨٨م، بانیالوکا مدتی به تصرف اتریش درآمد، اما در ١١٥٠ق/ ١٧٣٧م علی پاشا حکیم اوغلو، آن را از دست شاهزادۀ هیلدبورگهاوزن خارج کرد. در ١٧٣٩م طی معاهدۀ بلگراد، صلح برقرار شد و ٥٠ سال دوام یافت (هامرپورگشتال، ٥/ ٣٢٥٥-٣٢٥٧؛ «دائرةالمعارف ترک»، همانجا؛ شاو، ١/ ٤٢٢-٤٢٣؛ ملکم، ٨٦).
در ١٢٣٥ق/ ١٨٢٠م در پی برخی ناآرامیها در بوسنی که دولت استانبول را بیمناک کرد، سلطان عثمانی نیرویی به فرماندهی جلال‌الدین پاشا، به چند شهر از جمله بانیالوکا فرستاد و سران شورشی را سرکوب کرد (همو، ١٢٠). در اواخر قرن ١٩م اتریشیها دوباره این منطقه را تصرف کردند، تا سرانجام در ١٣٣٦ق/ ١٩١٨م با تشکیل کشور یوگسلاوی، بانیالوکا در قلمرو این کشور قرار گرفت (همو، ١٣٥؛ EI٢؛ «دائرةالمعارف دیانت»، V/ ٥١). در جنگ جهانی اول، بانیالوکا صحنۀ دستگیری و محاکمۀ گروههای وابسته به جنبش نارودا بود (ملکم، ١٥٨). در جنگ جهانی دوم، جنبش چیتنیک داعیۀ انضمام نقاط مختلف بوسنی را به صربستان مطرح کرد (همو، ١٧٨).
در خلال سالهای١٣٢٧ تا ١٣٥٠ش/ ١٩٤٨ تا ١٩٧١م، تحریکاتی برای تمرکز گروههای قومی ـ مذهبی در بوسنی ـ هرزگوین صورت گرفت (بوگارل، ١٣٨). پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، صربهای بوسنی با اعلام خودمختاری (١٣٧٠ش/ ١٩٩١م)، پارلمانی برپا کردند که منجر به اعلان بیانیۀ تشکیل جمهوری صرب ـ بوسنی در ١٩٩٢م شد. منطقۀ تحت تسلط این جمهوری، بانیالوکا را نیز در برداشت (لاکست، ٦١، ٧٦؛ ملکم، ٢٣٢).
در سالهای ١٩٩٢-١٩٩٣م اختلافات دینی و قومی در بوسنی بالا گرفت و شبه نظامیان صرب، به جنگ با مسلمانان و اقوام غیر صرب پرداختند. در شهر بانیالوکا نیز ابتکار عمل در دست صربها بود. در این زمان صربها ٥٤٪ و مسلمانان ١٤٪ از جمعیت بانیالوکا را تشکیل می‌دادند (همو، ٢٣٥؛ لاکست، ٦١). از ١٩٩٢م بانیالوکا به مرکز بزرگ‌ترین منطقۀ خود مختار صرب تبدیل شد و عملاً پایتخت جمهوری صرب بوسنی ـ هرزگوین، و پایگاه نظامی صربها گردید. در پایان ماه مارس همین سال، شبه نظامیان صرب در بانیالوکا به آزار و ارعاب مسلمانان پرداختند و جنگی را آغاز کردند که به قتل و طرد بسیاری از مردم انجامید. بیشتر آوارگان جنگ را مسلمانان تشکیل می‌دادند که در اردوگاههای متعددی چون مانجاپا در بانیالوکا نگهداری می‌شدند. در این حال تصفیۀ قومی ـ مذهبی بر ضد مسلمانان بوسنی، عملاً شکل گرفت (رو، ٧٨، ٨٨-٨٩؛ ملکم، ٢٣٦؛ بوسنی ...، ٢٥). و فاجعه‌ای انسانی پدید آورد.

جمعیت و اقوام

جمعیت اولیۀ بانیالوکا شامل محافظان قلعه و نیز ساکنان حومۀ آن بود. اما پس از تسلط عثمانیان، جمعیت آنجا به تدریج افزایش یافت، به‌طوری‌که در ١٠٧١ق/ ١٦٦١م جمعیت این شهر به حدود ١٠ تا ١٥ هزار نفر می‌رسید، ولی برخی حوادث آن را کاهش داد، چنانکه در ١١٤٥ق/ ١٧٣٢م به‌سبب شیوع وبا نزدیک به ٧هزار نفر از جمعیت این شهر تلف شدند. در ١٣٠٢ق/ ١٨٨٥م این شهر ٣٥٧‘١١ نفر جمعیت داشت و حدود ١٠٠ سال بعد، در ١٩٨١م بیش از ١٨٠ هزار نفر، و در ١٣٧١ش/ ١٩٩٢م حدود ١٩٥هزار نفر در آنجا زندگی می‌کردند («دائرةالمعارف دیانت»، V/ ٥٠-٥١؛ لاکست، همانجا؛ بروکهاوس، III/ ١٧؛ یوگسلاوی ٣٦؛ EI٢ ;
IA؛ پاشیچ، ٤٥؛ GSE؛ مکارثی، ٦٥).
جمعیت این شهر از اقوام گوناگون تشکیل شده است. در نیمۀ اول سدۀ ١٠ق/ ١٦م که ترکان عثمانی این منطقه را تصرف کردند، هسته‌های جمعیتی با اکثریت ترکهای عثمانی مسلمان در آنجا تشکیل شد («دائرةالمعارف دیانت»، V/ ٥٠). در پایان سدۀ ١٢ق/ ١٨م با افزایش جمعیت ارتدکس، آثار حضور آنان نیز در این منطقه از جمله در بانیالوکا برجای ماند. یهودیان هم از گروههای قومی ـ مذهبی بودند که از دیگر نقاط همچون اسپانیا مهاجرت کرده، در شهرها و مناطق مختلف بوسنی از جمله در بانیالوکا مقیم شدند. کولیها هم از اقوامی بودند که از نیمۀ دوم سدۀ ١٦م در منطقه حضور داشته‌اند. برخی از آنان در دورۀ تسلط عثمانی، مسلمان شدند (ملکم، ٦٧, ٩٨, ١١٣, ١١٥ ff.؛ رو، ٨٩؛ باتاکویچ، ١٢٠-١٢٣؛ «بوسنی...»، ١٤٨). ترکیب قومی این شهر به تدریج تغییر یافت و پس از پایان جنگ جهانی اول و تشکیل کشور یوگسلاوی، اقوام صرب، اسلاو، کروات و نژاد ترکهای مسلمان، ساکنان این منطقه را تشکیل می‌دادند.

گسترش شهری

چنانکه گذشت، بنیان اصلی و مرکزی شهر بانیالوکا، قلعه‌ای باستانی و نظامی مربوط به قرون وسطیٰ است. از زمان حضور عثمانیها، مناطق مسکونی و شهری پیرامون آن قلعه گسترش یافت و دارای ساختمانهایی به سبک و طرح اسلامی شد (پاشیچ، ٢٦؛ لاروس...؛ EI١, S). صوفی محمد پاشا نخستین‌بار در بانیالوکا به توسعه و ساخت بناهای شهری و عام المنفعه پرداخت (پاشیچ، همانجا) و از آن پس شهر رو به توسعه نهاد (همو، ٤١) و شرایط خاص منطقه سبب پیدایی نوع جدیدی از طرح و زیستِ شهری در بالکان عثمانی شد. مراکز حکومتی و اداری نیز در این دوره در بانیالوکا تأسیس گردید (همو، ١٥, ٢٠).

موقعیت اقتصادی

بانیالوکا منطقه‌ای است حاصل‌خیز (پاوندز، ٦٣٤؛ اولیا چلبی، ٥/ ٥٠٦). از ١٢٨٩ق/ ١٨٧٢م در اینجا خط آهن کشیده شد و پس از پایان جنگ جهانی دوم، توسعه یافت که این امر به رونق بازرگانی شهر کمک بسیاری کرده است (EI٢؛ شاو، ٢/ ٢٦٣؛ پاندز، ٧٢١؛ نظرزاده، ١١٥).
در ١٠٧١ق/ ١٦٦١م که اولیا چلبی از شهر بانیالوکا دیدار کرده، آنجا را شهری پر رونق با ٣٠٠ مغازه و دارای ٤مرکز بازرگانی وصف نموده که نشان از رونق آن بوده است (همانجا؛ نیز نک‌: پاشیچ، ١٧, ٤١ ٩٦)؛ در بانیلوکا ، معادن سنگ آهن، نفت و نقره هم وجود دارد. صنایع چوب، جنگل، محصولات کشاورزی و همچنین صنایع دخانی در این شهر دایر است (پاشیچ، ٢٠؛ ملکم، ١١٥؛ پاوندز، ٧١٧؛ بروکهاوس، III/ ١٧؛ اوزون چارشیلی، ٢/ ٨٠١؛ «دائرةالمعارف ایتالیا»، V/ ٩٠؛ هامرپورگشتال، ٤/ ٢٧٣٦). کارخانجات ریخته‌گری که در تهیۀ سلاح جنگی فعالیت می‌کرد، از دیرباز در این شهر دایر بوده است. صنایع کارخانه‌ای جدید هم در بانیالوکا توسعه یافته، و آن شهر را به یکی از مهم‌ترین مراکز صنایع آهن و فولاد مبدل کرده است (پاوندز، همانجا؛ هامرپورگشتال، ٤/ ٢٨١٧).
از نیمۀ دوم سدۀ ١٨م، اقتصاد بانیالوکا وابسته به اقتصاد کشور اتریش شد، به‌ویژه خط آهنی که این شهر را در ١٨٧٢م به مرز اتریش وصل می‌کرد، در افزایش روابط اقتصادی آن با اتریش نقش مهمی داشت (مکارثی، ٧٣-٧٤).

آثار فرهنگی

بانیالوکا دارای بناها و آثار فرهنگی بسیاری با سبک و طرح اسلامی است که از دورۀ استیلای مسلمانان و از زمان فتح این سرزمین به دست ترکان عثمانی احداث گردیده است. آثاری چون: مسجد، حمام، کاروانسرا، پل، مغازه، مدرسه، برج ساعت، قصر حکومتی و امثال آن قابل ذکر است (پاشیچ، ٢٦؛ «دائرةالمعارف دیانت»، V/ ٥٠؛ لاروس؛ EI٢;
EI١, S؛ اولیا چلبی، ٥/ ٥٠٥)؛ اما بسیاری از این آثار بر اثر جنگها و حوادث طبیعی ویران شده است (دائرةالمعارف دیانت»، V/ ٥٠-٥١).
مشهورترین آثار شهر اینهاست: بقایای بناهای باستانی روم (بروکهاوس، همانجا؛ EI١,S)مسجد فرهاد پاشا (فرهادیه) که در ٩٨٧ق/ ١٥٧٩م ساخته شد و از نوع مساجد گنبد بود. این مسجد در جنگ داخلی به سال ١٩٩٢م ویران شد (پاشیچ، ٥٧-٦٢)؛ مسجد آلبانیاییها که توسط حسن افندی از نزدیکان فرهاد پاشا در پایان سدۀ ١٦م ساخته شده است؛ مسجد محمد پاشا؛ مسجد بهرام افندی؛ برج ساعت که با بدنۀ یکپارچه و چهارگوش ساخته شده، و برگرفته از معماری برج ناقوس کلیساهای ایتالیایی است که پنجره‌های بلند و سقفی مخروطی شکل دارد (همو، ٨٩, ٩٠, ١٩٢؛ «دائرةالمعارف دیانت»، همانجا؛ بوسنی، ٨٣).

مآخذ

اوزون چارشیلی، اسماعیل حقی، تاریخ عثمانی، ترجمۀ وهاب ولی، تهران، ١٣٧٠ش؛
اولیا چلبی، سیاحت نامه، به وشش احمدجودت، استانبول، ١٣١٥ق؛
باتاکویچ، دوسان ت.، «نسل کشی در کشور مستقل کروات»، مسألۀ صربستان و یوگسلاوی سابق، ترجمۀ عباس آگاهی، تهران، ١٣٧٣ش؛
بوسنی و هرزگوین، انهدام، جنایت و نقض حقوق بشر، ترجمۀ واحد مطالعات و تحقیقات کاربردی، تهران، ١٣٧١ش؛
بوگارل، گزاویه، «بوسنی ـ هرزگوین: تشریح یک انبار باروت» (نک‌: هم‌ ، باتاکویچ)؛
رو، میشل، «درخصوص پاکسازی قومی در بوسنی ـ هرزگوین»، همان؛
شاو، ا. ج. وا. ک. شاو، تاریخ امپراتوری عثمانی و ترکیۀ جدید، ترجمۀ محمود رمضان زاده، مشهد، ١٣٧٠ش؛
لاکست، ایو، «مسألۀ صرب و مسألۀ آلمان» (نک‌: هم ، باتاکویچ)؛
مکارثی، ج.، «بوسنی عثمانی»، مسلمانان بوسنی ـ هرزگوین، به کوشش مارک پنسون، ترجمۀ مهوش غلامی، تهران، ١٣٧٤ش؛
نظرزاده، عبدالله، بوسنی و هرزگوین در بستر تاریخ، قم، ١٣٧٢ش؛
هامرپورگشتال، یوزف، تاریخ امپراطوری عثمانی، ترجمۀ زکی علی آبادی، تهران، ١٣٦٨-١٣٦٩ش؛
یوگسلاوی، مؤسسۀ مطالعات و پژوهشهای بازرگانی، تهران، ١٣٦٧ش؛
نیز:

Bosnia and Herzegovina, tr. P. Loney, Sarajevo, ١٩٨٠;
Britannica, ١٩٧٨;
Brockhaus, Entsiklopedicheskiĭ slovar, St. Petersburg, ١٨٩١;
EI١ , S;
EI٢ ;
Enciclopedia Italiana, Rome;
Grand Larousse;
GSE;
IA;
Malcolm, N., Bosnia, a Short History, London, ١٩٩٤;
Pasic, A., Islamic Architecture in Bosnia and Hercegovina, tr. M. Ridjanović, Istanbul, ١٩٩٤;
Pounds, N. J. G., Europe, London, ١٩٦٩;
Türk ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٦٧;
Türkiye diyanet vak fi Islam ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٢;
WNGD.
غلامرضا استیفاء