آقْ مَسْجِد، نام سابق شهر قزل اردا و مرکز ایالتی به همین نام (قزل اردا) در شرق دریاچۀ آرال و در مسیر سفلای رود سیحون با حدود ١٢٩,٠٠٠ نفر جمعیت (سرشماری ١٩٧٢م) و°٦٥ و´٢٨ طول شرقی و°٤٤ و ´٤٨ عرض شمالی.
این شهر در محدودۀ سرزمین کم‌ارتفاع ترکستان (دشت توران قدیم) واقع است. ارتفاع متوسط ایالت قزل اردا و شهرهای آن از سطح دریا از ٥٠ تا ٢٠٠ متر متجاوز نیست. ساحل راست سیحون که قزل اردا در آن جای دارد، زمینهای کم‌ارتفاع و شنی و سراسر شوره‌زار است. آب و هوای ایالت قزل اردا و شهرهای آن (قزل اردا، آرالْسْک و کازالیْنْسْک) به شدت برّی و خشک است، تابستانهای آن بسیار گرم و دراز و زمستانها کوتاه و گرم و تقریباً بدون برف است. متوسط حرارت در شمال ایالت قزل اردا (و مرکز آن) در ژوئیه حدود ٩ / ٢٥ درجۀ سانتی‌گراد است و میزان بارندگی سالانه در شمال غربی این ایالت، نزدیک به ساحل آرال کم و در حدود ١٠٠ میلی‌متر و در نواحی دیگر این ایالت و شهر قزل اردا حدود ١٧٥ میلی‌متر است. رودخانۀ ایالت قزل اردا سیحون است که از شهر قزل اردا نیز می‌گذرد و در ١٣٧٥ق / ١٩٥٦م پائین‌تر از این شهر سد قزل اردا را بر آن ساخته‌اند.

سابقۀ تاریخی

این محل که درحدود ١٢٣٥ق / ١٨٢٠م به دست امرای مسلمان خوقند به صورت قلعه‌ای نظامی ساخته شد (دایرةالمعارف بزرگ شوروی)، باجگاهی بود که همۀ قبایل صحرانشینی که میان اورنبورگ و بخارا در رفت و آمد بودند، مالیات خود را در آنجا می‌پرداختند (دایرةالمعارف اسلام). در رجب ١٢٦٧ق / مارس ١٨٥٢م، دسته‌های سپاه خوقند زیر نظر حاکم آق مسجد، یعقوب‌بیگ که بعدها والی کاشغر شد، بر ضد سپاه قزاق که از اتباع روسها بودند، حدود ١٠٠ روستا را در اطراف آق مسجد خراب کردند، اما سرهنگ روسی بلارامْبِرگ در ژوئیۀ همان سال بر آنان حمله برد، ولی باتیرباشی جانشین یعقوب‌بیگ جلو حملۀ او را سد کرد (همان). آق مسجد سرانجام در ٢٠ شوال یا ١٣ ذیقعدۀ ١٢٦٩ق / ٢٨ ژوئیه یا ١٩ اوت ١٨٥٣م توسط ژنرال پِروفْسکی تسخیر شد (همان؛ بارتولد، خاورشناسی در روسیه و اروپا، ٢٩٩). نوشته‌اند که محافظان قلعه که از ٥٠٠ نفر متجاوز نبودند و ٣ عراده توپ داشتند، در مقابل سپاه روس مقاومت کردند و حکمران آق مسجد، محمدعلی نامی که در منابع روسی به نام محمدولی یا عبدولی یاد شده است، همراه بیشتر محافظان کشته شدند. از خوقند سپاهی به سرپرستی بکباشی قاسم بک به کمک او و بر ضد سپاه روس به آق مسجد آمد ولی اینان متحمل خسارات بسیاری شدند و کاری از پیش نبردند (دایرةالمعارف اسلام). روسها ابتدا آق مسجد را ویران کردند، اما در همان سال ١٢٦٩ق / ١٨٥٣م مجدداً آن را استوار ساختند، و به نام فاتح قلعه، پروفسکی نامگذاری کردند (همان). پس از انقلاب اکتبر (١٩١٧م) این شهر مجدداً یک‌چند آق مسجد نامیده شد اما در ١٣٤٤ق / ١٩٢٥م نام آن به قزل اردا تغییر یافت و پایتخت قزاقستان گردید. سپس در ١٣٤٨ق / ‌١٩٢٩م آلماآتا به پایتختی این جمهوری برگزیده شد و از اهمیت قزل اردا کاسته گشت.

وضع امروزی

امروزه شهر قزل اردا مرکز اداری و بازرگانی ایالت قزل ارداست و به سبب عبور خط آهن ارنبورگ ـ تاشکند از آنجا، اهمیت سوق‌الجیشی و بازرگانی یافته است. قزل اردا دارای یک انستیتوی علوم تربیتی است که در ١٩٧١-١٩٧٢ حدود ٣٤١،٤ دانشجو داشته است. شهر همچنین یک هنرستان فنی تخصصی، یک دانشکدۀ پزشکی و دانشسرای دخترانه نیز دارد. به‌جز مؤسسات یاد‌شده، یک تئاتر بزرگ به نام کازاخ (قزاق) و یک موزۀ تاریخ و هنر محلی نیز در این شهر هست (دایرةالمعارف بزرگ شوروی). در حوالی شهر قزل اردا مزارع بزرگ برنج هست که از سد سیحون آبیاری می‌شود. قزل اردا به‌جز برنج به داشتن خربزه نیز معروف است که از اطراف شهر و داخل درۀ سیحون کشت می‌گردد. مهم‌ترین فعالیتهای صنعتی قزل اردا، صنایع سلولز، مقواسازی، تولید مصالح ساختمانی (تولید آجر و سیمان)، کفش، لباس، پوشاک بافتنی، ساخت کمباینهای ویژۀ خانه‌سازی، ساخت وسایل راه‌آهن و حمل‌ونقل زمینی و دریایی، صنایع غذایی (مانند ماهی، برنج، گوشت، لبیات، انواع نان و دانه‌های آسیاب شده) است و تقریباً همۀ شرکتها و مؤسسات صنعتی در شهر قزل اردا جای دارد.

مآخذ

اسلام آنسیکلوپدیسی؛ بارتولد، و. و، ترکستان‌نامه، ترجمۀ کریم کشاورز، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ١٣٥٢ش، ١ / ٣٩٦؛ همو، خاورشناسی در روسیه و اروپا، ترجمۀ حمزه سردادور، تهران، ابن‌سینا، ١٣٥١ش؛ بریتانیکا (١٩٧٨)؛ دایرةالمعارف اسلام؛ دایرةالمعارف بزرگ شوروی؛ وبستر جغرافیایی.

حسین قره چانلو