اینْگوش، جمهوری خودمختار، شامل سرزمینی در غرب جمهوری چِچِن و شمال جمهوری خودمختار اوستیای شمالی. جمهوری اینگوش تابع فدراسیون روسیه است. اینگوشها خود را گالگای (قالقای) می‌نامند كه نام عمده‌ترین قبیله از قبایل اینگوش است (كالویف، I/ ٣٧٥؛ آكینر، ١٩٧). اینان از اقوام بومی قفقازند و صدها سال است كه در این سرزمین زندگی می‌كنند و در یك اثر جغرافیایی ارمنی سدۀ ١ ق/ ٧م از آنها به عنوان یكی از قبایل شمال قفقاز یاد شده است (همانجاها).
اینگوشها كه زیستگاه اصلیشان كوهستانها بود، امروزه در دامنۀ كوهها، جلگه‌ها و گذرگاههای مركزی رشته‌كوههای بزرگ قفقاز، زندگی می‌كنند. نام اینگوش از نام روستای انگوش گرفته شده است. این نام نخستین‌بار در سدۀ ١٨م از سوی اقوام قبارطه (كاباردا) به كار رفته، و سپس در مآخذ روسی كاربرد یافته است (كالویف، همانجا؛ BSE٣, X/ ١٨١).
آغاز نقل مكان اینگوشها از مناطق كوهستانی به مناطق جلگه‌ای را در سده‌های ١٠-١١ ق/ ١٦-١٧ م دانسته‌اند كه به ویژه در سالهای ١٨٣٠-١٨٦٠ م شدت گرفت و در نیمۀ دوم سدۀ ١٩ م اكثر مردم اینگوش به اراضی جلگه‌ای نقل مكان كرده بودند (همان، نیز آكینر، همانجاها). در دورۀ تزارهای روسیه بخش بزرگی از اراضی اینگوش، به ویژه نواحی كوهستانی از تصرف اینگوشها خارج شد و به تصرف روسها درآمد. در ١٩٢٠م حكومت شوروی در اینگوش استقرار یافت. متعاقب آن در ژانویۀ ١٩٢١ این سرزمین به صورت بخشی از جمهوری خودمختار گورسكایا (كوهستانی) در آمد ( كشورها ... ، ٢٣٤؛ آكینر، همانجا).
در ١٩٣٦ م/ ١٣١٥ ش اینگوشها و چچنها جمهوری خودمختار چچن ـ اینگوش را با مساحتى در حدود ٣٠٠‘١٩كمـ٢ در دو سوی رود تِرِك در شمال قفقاز تشكیل دادند كه مركز آن شهر گروزنی بود (BSE٣, XXIV/ ٥٠٧؛ قس : آكینر، ١٩٧-١٩٨). در سالهای ١٩٤٣ و ١٩٤٤م همۀ مردم چچن ــ اینگوش به اتهام همكاری با ارتش آلمان به آسیای مركزی و قزاقستان تبعید شدند و در ١٩٤٦م جمهوری خودمختار چچن ــ اینگوش منحل شد (همو، ١٩٨؛ كشورها، همانجا؛ ابوالحسن شیرازی، ٢٢٢، نیز حاشیۀ ٣٩؛ قس: BSE٣, X/ ١٨١)، اما در ١٩٥٧ م/ ١٣٣٥ ش به اینگوشها و چچنها اجازه داده شد تا به سرزمین خود بازگردند و بار دیگر جمهوری خودمختار پیشین را احیا كنند (همانجا).
در دسامبر ١٩٩٢ طبق اصلاحیۀ قانونی، جمهوری چچن ـ اینگوش به صورت دو جمهوری مجزا درآمد و شهر نازران به عنوان مركز جمهوری اینگوش برگزیده شد ( كشورها، همانجا). پس از جدایی اینگوش از چچن، جمعیت آن به نحو چشمگیری افزایش یافت و در ١٩٩٣ م/ ١٣٧٢ ش به ٧٠٠‘٣٠٨ نفر رسید («بانك اطلاعات ... »، «٢/ ٢»)؛ ولی از آن پس رو به كاستی نهاد و در ١٩٩٨م/ ١٣٧٧ش به حدود ٢٩٩ هزار نفر تقلیل یافت. شمار كسانی را كه در ١٩٧٩ م به زبان اینگوشی سخنمی‌گفته‌اند، ١٨٦ هزار نفر نوشته‌اند (همان، «١/ ١»؛ «فرهنگ ... »، ٤٨٨).
زبان اینگوشی به گروه زبانهای كاخ (ویناخ) تعلق دارد كه شاخه ای از زبانهای قفقازی است و به زبان چچنی بسیار نزدیك است و مردم چچن و اینگوش، زبانهای یكدیگر رامی‌فهمند. بسیاری از واژه‌های روسی، عربی، فارسی و تركی، وام‌واژه‌های زبان اینگوشی را تشكیل می‌دهند (كالویف I/ ٣٧٥؛ BSE٣؛ همانجا؛ آكینر، ٢٠٠-٢٠١).
اینگوشها مسلمان و پیرو مذهب حنفی هستند (همو، ٢٠١؛ كالویف، I/ ٣٨٧). اسلام از سرزمین چچن به منطقۀ اینگوش راه یافت و در نیمۀ نخست سدۀ ١٩م به صورت دین رسمی درآمد. برپایۀ آثاری كه از گذشته برجا مانده (از جمله بقایای بنای كلیسا و صلیبهای به دست آمده)، معلوم شده است كه اینگوشها در سده‌های ١١ و ١٢ ق/ ١٧ و ١٨ م پیرو آیین مسیح بوده‌اند (همانجا).

مآخذ

ابوالحسن شیرازی، حبیب‌الله، ملیتهای آسیای میانه، تهران، ١٣٧٠ ش؛
كشورهای مستقل مشترك المنافع و جمهوریهای بالتیك، تهران، ١٣٧٤ ش؛
نیز:

Akiner, Sh., Islamic Peoples of the Soviet Union, London, ١٩٨٦;
BSE٣;
Foreign Investment Promotion Center (FIPC), Ingush Republic, Ministry of Economy of the Russian Federation, ١٩٩٨;
Kaloiev, V. A., «Ingushi», Narody Kavkaza, Moscow, ١٩٦٠;
Sovetskiĭ entsiklopedicheskiĭ slovar’, Moscow, ١٩٨٧.
عنایت‌الله رضا