اَيْله، از شهرها و بنادر باستانی فلسطين و از مراكز مهم تلاقی راههای تجاری عراق و مصر و شام و عربستان در قرون اوليۀ اسلامی. اين نام در منابع كهن به صورتهای اَيْلَنه و اَيْلَنَن (استرابن، VII/٣١٣؛ يوزفوس، ٦٥٩؛ پاولی، I/١٠٠٨) آمده است. برخی محققان ايلوت و ايلت مذكور در عهد عتيق را (اول پادشاهان، ٢٦:٩؛ دوم پادشاهان، ٢٢:١٤) همان ايله دانسته، و با عصيون جابر در غرب آن يكی به شمار آورده‌اند (EI٢, I/٧٨٣؛ نيز گلوك، ٢) و برخی ايله را نام كهن عقبه شمرده‌اند («راهنمای ... »، ٢٤٥؛ اسميث، ٣٥٦؛ WNGD, ٦٢؛ قس: آلْت، ٢٦٨). در منابع اسلامی اين شهر و اطراف آن را ايله و ناحيۀ ايله خوانده (ابن خردادبه، ٨١؛ اصطخری، ١٦؛ اشكال العالم، ٣٩؛ ياقوت، ١/٤٢٢؛ ابوعبيد، ٤/١١٤٣)، و خليج عقبه را هم خليج ايله گفته‌اند (مثلاً نک‌ : حدودالعالم، ٥٥؛ قس: جودائيكا، VI/٥٦٧-٥٦٨ :
مسلمانان ايله را پس از فتح، عقبه خوانده‌اند).
در عهد عتيق از اين شهر به عنوان شهر اصلی سرزمين ادوم كه به دست داوود و سليمان نبی فتح شد، سخن رفته است (دوم سموئيل، ١٤:٨؛ اول تواريخ ايام، ١٨: ١٣؛ دوم تواريخ ايام، ٨: ١٧؛ اول پادشاهان، ٩: ٢٦؛ اسميث، ١٩١؛ هاكس، ١٤٢؛ قس: فرانک، ٢٤٤؛ زلين، ١٢٣). ايله از ٢٧٤ تا ٣١ق‌م در دست حاكمان يونانی مصر بود و كانون ارتباطی راههای تجاری نبطيان به شمار می‌رفت (كونن، ٤٠١-٤٠٢؛ كارمُن، ٢٢٦) و معادن مسِ آنجا از روزگار باستان مورد بهره‌برداری بوده است (مزار، ٨, ٢٨٥). پس از پايان حاكميت نبطيان بر ايله در ١٠٦ م، روميان بر آنجا مستولی شدند و ترايان امپراتور روم جاده‌ای از بصرا تا ايله احداث كرد كه به راهی كه از پترا می‌آمد، متصل شد و تا ساحل مديترانه امتداد يافت (كونن، ١٢٠؛ «باستان‌شناسی»، ٣٦). بدين‌سان مهم‌ترين راههای باستانی ايله، راههای متصل به دمشق، غزه و نيز جاده‌ای بود كه اين شهر بندری را از طريق شبه جزيرۀ سينا به مصر متصل می‌ساخت (اسميث، ٣٦٨).
نخستين ارتباط ايله با مسلمانان در ٩ق اتفاق افتاد. در اين سال وقتی پيامبر اسلام (ص) در تبوك بود، يوحنا بن رؤبه اسقف ايله به نزد پيامبر رفت و صلح خواست و بدان شرط كه جزيه دهند و عبور مسلمانان را از شهر تسهيل كنند، عهدنامۀ صلح منعقد شد (بلاذری، ٥٩؛ مسعودی، ٢٧٢).
ايله لااقل تا اواسط سدۀ ٤ق به عنوان كانون اتصال راههای تجاری باقی ماند، تا جايی كه تمامی راههای زمينی از عراق، مصر و شام به مدينه در آنجا به يكديگر می‌پيوست (اصطخری، ٢٩؛ يعقوبی، ٩٠) و به‌ويژه راه حجاج مصر از اين شهر می‌گذشت (همانجا؛ ابوالفدا، ٨٧).

شهر ايله در دورۀ جنگهای صليبی به واسطۀ درگيريهای مداوم صدمات فراوانی ديد. در ٥١٠ ق/١١١٦م بالدوين اول اين شهر را تصرف كرد و به قلمرو اميرنشين كَرَك منضم ساخت (EI٢، همانجا؛ جودائيكا، VI/٥٦٨) و اين امير مسيحی با تسلط بر ايله به تحديد تجارت مسلمانان و سفر حجاج پرداخت (ابن اثير، ١١/٤٩٠؛ جودائيكا، نيز «راهنمای»، همانجاها).
در ٥٦٥ ق/١١٧٠ م صلاح‌الدين ايله را از صليبيون باز پس گرفت و آن را به مصر منضم ساخت (همانجاها) و از آن پس اين ناحيه جزو نواحی مصر به شمار می‌آمد (قزوينی، ٢٦٣)، تا جايی كه حمدالله مستوفی آن را از شهرهای مشهور مصر خوانده است (ص ٢٧٢). در سدۀ ٨ ق ايله شهر كوچكی بود كه تنها «برجی» از آن برجای مانده بود (ابوالفدا، همانجا) و از كوره‌های مخروبۀ مصر به شمار می‌رفت (سيوطی، ١/ ٢٨). به گفتۀ ابوالفدا ايله قلعۀ ديگری در دريا داشت كه در زمان او متروك مانده، و حاكم آن به قلعۀ واقع در ساحل نقل مكان كرده بود (همانجا).
ايله از ١٣٣٥ تا ١٣٤٣ ق/١٩١٧ تا ١٩٢٥ م جزئی از سرزمين حجاز به شمار می‌آمد، اما از آن پس به اردن منضم شد و سرانجام (طی نوامبر ١٩٥٦ تا ژانويۀ ١٩٥٧ م/آبان تا دی ١٣٣٥) به اشغال اسرائيل درآمد (WNGD، همانجا). ويرانه‌های اين شهر باستانی در گوشۀ غربی خليج عقبه و در يك كيلومتری شمال محل فعلی بندر عقبه (اردن) قرار دارد (آلت، ٢٦٨؛ فرانک، همانجا). در اين محل آثاری از دوره‌های مختلف تاريخی برجای مانده است.

مآخذ

ابن اثير، الكامل؛
ابن خردادبه، عبيدالله، المسالك و الممالك، بغداد، ١٩٨٨ م؛
ابوعبيد بكری، عبدالله، معجم ما استعجم، به كوشش مصطفى سقا، بيروت، ١٩٨٣م؛
ابوالفدا، تقويم البلدان، به كوشش رنو و دوسلان، پاريس، ١٨٤٠م؛
اشكال العالم، منسوب به ابوالقاسم جيهانی، ترجمۀ علی بن عبدالسلام كاتب، به كوشش فيروز منصوری، مشهد، ١٣٦٨ ش؛
اصطخری، ابراهيم، مسالك و ممالك، ترجمۀ كهن فارسی، به كوشش ايرج افشار، تهران، ١٣٤٧ ش؛
بلاذری، احمد، فتوح البلدان، ليدن، ١٨٦٦ م؛
حدودالعالم، به كوشش منوچهر ستوده، تهران، ١٣٤٠ش؛
حمدالله مستوفی، نزهةالقلوب، ليدن، ١٩١٣ م؛
سيوطی، حسن المحاضرة، قاهره، ١٩٦٧ م؛
عهد عتيق؛
قزوينی، زكريا، آثار البلاد، بيروت، ١٩٨٤ م؛
مسعودی، علی، التنبيه و الاشراف، ليدن، ١٨٩٣ م؛
هاكس، جيمز، قاموس كتاب مقدس، تهران، ١٣٤٩ ش؛
ياقوت، بلدان؛
يعقوبی، احمد، البلدان، بيروت، ١٩٨٨ م؛
نيز:

Alt, D. A. «Die Meilenzählung an der römischen Strasse Antiochia-Ptolemais», Zeitschrift des deutschen palästina -Vereins, Leipzig, ١٩٧٢, vol. LI;
Archaeology, Jerusalem, ١٩٧٠;
EI٢;
Frank, F., «Aus der ʿAraba», Zeitschrift des deutschen palästina -Vereins, Leipzig, ١٩٣٤, vol. LVII;
Gluck, N., The River Jordan, New York, ١٩٦٨;
Josephus, Jewish Antiquities, tr. H. St. J. Thackeray and R. Marcus, London, ١٩٧١;
Judaica;
Karmon, Y., Israel (A Regional Geography), London, ١٩٧١;
Kuhnen, H-P., Palästina in griechisch -römischer Zeit, München, ١٩٩٠;
Mazar, A., Archaeology of the Land of the Bible, New York, ١٩٩٢;
The Middle East Intelligence Handbooks, ١٩٤٣-١٩٤٦, Palestine and Transjordan, London,١٩٨٧;
Pauly;
Selin, E., «Zur Lage von Ezion-Geber», Zeitschrift des deutschen palästina-Vereins, Leipzig, ١٩٣٦, vol. LIX;
Smith, G. A., The Historical Geography of the Holy Land, London, ١٩٧٤;
Strabo, The Geography, tr. H. L. Jones, London, ١٩٧٦;
WNGD.
عباس سعيدی