ايرْتيش، رودی در سيبری غربی و شرق جمهوری قزاقستان. اين رود را در زبان مغولی ارچيس و ارتسيس می‌نامند ( بروكهاوس). در يكی از كتيبه‌های اورخون متعلق به سدۀ ٢ ق/ ٨ م از اين رود ياد شده است (بارتولد، ٤٣٥). در متون اسلامی نيز نام اين رود با ضبطهای گوناگون آمده است (نک‌ : مسعودی، ٥٥؛ حدود العالم، ٤٦، ٨٥؛ گرديزی، ٢٥٨). در ظفرنامه در جريان لشكركشيهای تيمور نيز از اين رود با عنوان ارتيش ياد شده است (شرف‌الدين، ١/ ٣٤١؛ نظام‌الدين، ١١٥).
ايرتيش بزرگ‌ترين شاخۀ چپ رود اُبی است كه از يخچالهای دامنۀ جنوب غربی كوههای آلتايی در مغولستان سرچشمه می‌گيرد («دائرةالمعارف ... »، II/ ١٤٤). اين رود دارای دو سرچشمه است كه به ايرتيش سفيد و ايرتيش آبی شهرت دارند (بارتولد، نيز مسعودی، همانجاها). رود ايرتيش (برپايۀ اطلاعات جديد) ٢٤٨‘٤ كمـ طول دارد («دائرةالمعارف»، همانجا).
مسعودی چنين می‌پنداشته كه اين رود پس از عبور از سرزمين كيماك و غز به دريای خزر می‌ريخته است (همانجا؛ نيز نک‌ : حدود العالم، ٤٦). رود ايرتيش سرانجام پس از طی ٤٠٥ كمـ از خاك چين به اقيانوس منجمد شمالی می‌ريزد. پهنای اين رود در مسير سفلای آن به حدود ٨٠٠ متر می‌رسد. اين رود برای كشتيرانی مناسب است. از زمان احداث راه آهن سراسری سيبری، اهميت رود ايرتيش از نظر ارتباط نسبت به ادوار گذشته به مراتب بيشتر شده است (بارتولد، ٤٣٥-٤٣٦).

مآخذ

حدودالعالم، به كوشش منوچهر ستوده، تهران، ١٣٤٠ ش؛
رشيدالدين فضل‌الله، جامع التوارخ، به كوشش بهمن كريمی، تهران، ١٣٣٨ ش؛
شرف‌الدين علی يزدی، ظفرنامه، به كوشش محمد عباسی، تهران، ١٣٣٦ش؛
گرديزی، عبدالحی، زين الاخبار، به كوشش عبدالحی حبيبی، تهران، ١٣٤٧ ش؛
مسعودی، علی، التنبيه والاشراف، بيروت، دارصعب؛
نظام‌الدين شامی، ظفرنامه، به كوشش محمدپناهی سمنانی، تهران، ١٣٦٣ ش؛
نيز:

Barthold, W. W., «Raboti po istoricheskoĮ geografii», Sochineniya, Moscow, ١٩٦٥, vol. III;
Brockhaus;
Kratkaya geograficheskaya entsiklopediya, Moscow, ١٩٦١.
عنايت‌الله رضا