ایذه، شهر و شهرستانی در استان خوزستان. نام ایذه را به صورتهای ایذَج (ابن‌خردادبه، ٤٢؛ ابن‌رسته، ١٨٨)، ایدج (حمدالله، ٥١) و اَیدَج (یاقوت، ٣/ ٨٤٦) نیز نوشته‌اند. در زمان اتابكان آن را مال امیر نیز می‌خواندند (نک‌ : ابن بطوطه، ١/ ٢٠٥). مال امیر را مالمیر، مال میرجانک‌ی، مال امیر بختیاری و مال امیرشول نیز نوشته‌اند (نجم‌الملك، ١٤٧؛ افضل‌الملك، ٣١٠؛ فسایی، ١/ ٦٠٦؛ آمیه، ٢؛ نظام‌الدین، ١٣٢). لسترنج آن را «ملك امیر» ترجمه كرده است (ص ٢٤٥؛ نیز نک‌ : EI٢, III/ ١٠١٦) و «مال» در میان بختیاریها به معنای آبادی و اقامتگاه است (نک‌ : اقتداری، ٣/ ١٠٧؛ نوایی، ٧٠٤). این شهر از شهریور ماه ١٣٤١ رسماً ایذه خوانده شد (معین، ٥/ ٢٠٦؛ نیز نک‌ : فرهنگ ... ، ٤٥).

شهرستان ایذه

این شهرستان یكی از شهرستانهای شانزده گـانۀ استان خوزستان است كه با مساحتى حدود ٩٣٠‘٣ كمـ٢، در شمال شرقی این استان قرار دارد ( آمارنامه ... ، ٩، ٢٤). شهرستان ایذه دارای دو بخش، ١٠ دهستان و ٤٩١ آبادی مسكونی است كه بسیاری از آنها كوچكند (همان، ٢٨؛ سرشماری، شناسنامه، ٥). این شهرستان كه نسبت به دشت اصلی خوزستان از ساختاری كاملاً متفاوت برخوردار است، از دو قسمت دشتی و كوهستانی تشكیل شده است. قسمت كوهستانی متشكل از رشته‌كوههای نسبتاً پیوسته و مرتفعی است كه دشت ایذه را دربرگرفته‌اند (سعیدی،٤٢،٤٤-٤٥، ٧٠، ٧٢-٧٣).
رود كارون از ٢٠ كیلومتری شرق شهر ایذه، در مرز این شهرستان با مسجد سلیمان می‌گذرد ( فرهنگ، ٤٣). این شهرستان دارای پوشش جنگلی (بلوط ایرانی) و مراتع ارزشمندی است كه شدیداً در معرض تخریب هستند (سعیدی، ١٠١).
جمعیت شهرستان ایذه در ١٣٧٥ش، ٠٢٧‘١٧٢ نفر بود كه ٢/ ٤٧٪ آن در شهر، ٧/ ٥٢٪ در روستاها و مابقی (٣٣٢ نفر) به صورت كوچرو زندگی می‌كردند ( سرشماری، نتایج، شانزده). جمعیت شهرستان از طایفه‌های مختلف بختیاری و نیز بهمئی است (سعیدی، ١٤٣)؛ ساكنان به زبان فارسی (گویش لری) سخن می‌گویند و شیعه مذهبند. اساس اقتصاد این شهرستان بر دامداری، زراعت و صنایع دستی استوار است ( فرهنگ، ٤٣، ٤٥).

شهر ایذه

این شهر با °٣١ و ´٥٠ عرض شمالی و °٤٩ و ´٥٢ طول شرقی در منتهى‌الیه شمال شرقی استان خوزستان واقع است و با ٧٦٠ متر ارتفاع متوسط، از مرتفع‌ترین شهرهای خوزستان به شمار می‌رود. فاصلۀ این شهر تا مركز استان (اهواز) حدود ٢٠٠ كمـ است (همان، ٤٤؛ آمارنامه، ٢٤، ٣٣). جمعیت شهر ایذه در آخرین سرشماری عمومی (١٣٧٥ ش) ٢٨٨‘٨١ نفر بود (همان، ٣٩). ایذه در زمان ایلامیها از اهمیت شایانی برخوردار بود (واندنبرگ، ٦٤؛ دوبد، ٢٩٠) و در دوره‌های بعدی نیز اهمیت خود را حفظ كرد. آثار برجای مانده از دورۀ اشكانی، از جمله مجسمۀ برنزی و معروف «مردپارتی» (در موزۀ ایران باستان)، خبر از اهمیت ناحیه و شهر ایذه در این دوره دارد (بهنام، ٢٩٧، ٢٩٩؛ اقتداری، ٣/ ١٠٩، ١٢٠-١٢١). ایذه در دورۀ ساسانی نیز از شهرهای آباد و پرجمعیت به شمار می‌رفت (امام شوشتری، ١/ ٢٠٩) و آتشكدۀ آن تا زمان هارون الرشید برقرار بوده است (یاقوت، ١/ ٤١٦).
شهر و ناحیۀ ایذه در ١٧ ق/ ٦٣٨ م توسط مسلمانان به صلح فتح شد (طبری، ٤/ ٨٤؛ نیز نک‌ : ابن اثیر، ٢/ ٥٤٦-٥٤٧). در ٢٢ ق درآمد حاصل از خراج ایذه (و رامهرمز) به حكومت بصره تخصیص یافت (طبری، ٤/ ١٦١)، اما در ٢٩ق، مردم ایذه در برابر ابوموسى اشعری ــ حاكم بصره ــ سر به شورش برداشتند (بلاذری، ٢٥١).
شهر و ناحیۀ ایذه از اواسط سدۀ ٦ تا اوایل سدۀ ٩ ق زیر فرمان اتابكان لرستان (ه‌ م) بود. مؤسس این سلسله ابوطاهر در ٥٥٠ ق اعلام استقلال كرد (بدلیسی، ٤٥، ٤٧) و ایذه را مركز حكومت خود قرار داد (ابن بطوطه، ١/ ٢٠٥). پس از برافتادن حكومت اتابكان در ٨٢٧ق ایذه رو به خرابی گذارد و ساكنان آن به كوچروی روی آوردند (امام شوشتری، ١/ ٢١٠). ایذه و عرصۀ پیرامونی آن آثار و بقایای تاریخی بسیار جالبی را در خود محفوظ داشته است كه به دورۀ زمانی ایلامی تا ساسانی مربوط می‌شود. وجود دو كتیبۀ پهلوی ساسانی بر صخرۀ اطراف ایذه در خور توجه است. در داخل شهر ایذه، دو امام‌زاده به نامهای امام‌زاده عبدالله و امام‌زاده دین‌آور وجود دارد ( فرهنگ، ٤٦).

مآخذ

آمارنامۀ استان خوزستان (١٣٧٥ ش)، سازمان برنامه و بودجۀ استان خوزستان، تهران، ١٣٧٥ ش؛
آمیه، پیر، تاریخ عیلام، ترجمۀ شیرین بیانی، تهران، ١٣٤٩ ش؛
ابن اثیر، الكامل؛
ابن بطوطه، رحلة، بیروت، ١٩٨٧ م؛
ابن خردادبه، عبیدالله، المسالك و الممالك، به كوشش دخویه، لیدن، ١٨٨٩ م؛
ابن رسته، احمد، الاعلاق النفیسة، به كوشش دخویه، لیدن، ١٨٩١ م؛
افضل‌الملك، غلامحسین، افضل التواریخ، تهران، ١٣٦١ش؛
اقتداری، احمد، خوزستان و كهگیلویه و ممسنی، تهران، ١٣٥٩ ش؛
امام شوشتری، محمدعلی، تاریخ جغرافیایی خوزستان، تهران، ١٣٣١ ش؛
بدلیسی، شرف‌الدین، شرف‌نامه، تهران، ١٣٤٣ش؛
بلاذری، احمد، فتوح البلدان، ترجمۀ آ. آذرنوش، تهران، ١٣٤٦ش؛
بهنام، پرویز، «پیكر برنزی اسكندر»، سخن، تهران، ١٣٣١ ش، شم‌ ٤(١)؛
حمدالله مستوفی، نزهة القلوب، به كوشش لسترنج، لیدن، ١٩١٣ م؛
دوبد، سفرنامۀ لرستان و خوزستان، ترجمۀ محمدحسین آریا، تهران، ١٣٧١ ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسكن (١٣٧٥ ش)، نتایج تفصیلی، شهرستان ایذه، مركز آمار ایران، ١٣٧٦ ش؛
همان، شناسنامۀ دهستانهای كشور، استان خوزستان، مركز آمار ایران، ١٣٧٦ش؛
سعیدی، عباس، ساماندهی روستاهای پراكندۀ شهرستان ایذه، تهران، ١٣٧٦-١٣٧٧ ش؛
طبری، تاریخ؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای كشور (رامهرمز)، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧٠ش، ج ٨٠؛
فسایی، حسن، فارس‌نامۀ ناصری، تهران، ١٣٦٧ش؛
معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، ١٣٥٦ ش؛
نجم‌الملك، عبدالغفار، سفرنامۀ خوزستان، تهران، ١٣٤١ ش؛
نظام‌الدین شامی، ظفرنامه، به كوشش پناهی سمنانی، تهران، ١٣٦٣ش؛
نوایی، عبدالحسین، مقدمه و حاشیه بر احسن التواریخ روملو، تهران، ١٣٤٩ش؛
واندنبرگ، لوئی، باستان‌شناسی ایران باستان، ترجمۀعیسى بهنام، تهران، ١٣٤٥ ش؛
یاقوت، بلدان؛
نیز:

EI٢;
Le Strange, G., The Lands of Eastern Caliphate, Cambridge, ١٩٣٠.
عباس سعیدی