این بخش و بخشهای «خوروبیابانک» و «مركزی»، ٣ بخش شهرستان نائین در خاوراستان اصفهانند ( فرهنگ روستایی، ٢٥، نقشه). بخش انارك مشتمل بر یك شهر به همین نام و دهستانی به نام چوپانان است ( سازمان تقسیمات ... ، ١٢). این بخش از شمال با استان سمنان، از جنوب با استان یزد، از غرب و جنوب غربی با بخشهای مركزی شهرستان اردستان و نائین هم مرز است و در شرق به بخش خور و بیابانک محدود است ( فرهنگ روستایی، همانجا؛ آمارنامه ... ، «ح»).
بخش انارك در حاشیۀ جنوب باختری كویر مركزی ایران واقع است (نقشۀ عملیات). رشته ارتفاعاتی از شمال خاوری به جنوب باختری آن امتداد دارند كه مهم‌ترین آنها در شمال شهر انارك، رشته كوه دره انجیر متشكل از كوههای زاقاب، سرخو، چاه گربه و میله است. بلندترین قلۀ این كوه به نام دره انجیر به ارتفاع ٤٣٨‘٢ متر است (جعفری، ١/ ٢٥٠؛ نقشۀ عملیات). در شمال این رشته كوه، دشت ریگزار وسیعی قرار گرفته است (همانجا؛ فرهنگ جغرافیایی ایران، ١٠/ ٢٧). در جنوب شهر انارك، كوه انبار با حداكثر ٧٢٧‘١ متر ارتفاع قرار گرفته است (جعفری، ١/ ٨١). در جنوب خاوری آن نیز، كوه بند معراجی با حداكثر ٦١٦‘١ متر ارتفاع، مرز طبیعی انارك و جندق را به وجود آورده است (همو، ١/ ١١٧؛ فرهنگ جغرافیایی ایران، همانجا).
از لحاظ زمین‌شناسی، در شمال انارك شیستهای دگرگون شده‌ای دیده می‌شود كه سن دگرگونی آن را همزمان با سیمرین پیشین می‌دانند. پیش‌تر این دگرگونی را به دورۀ پركامبرین نسبت می‌دادند (درویش‌زاده، ١١٧). انارك به لحاظ دارا بودن ذخایر معدنی، به ویژه سرب، مس، زغال سنگ، نیكل و انتیمون واجد اهمیت است ( فرهنگ جغرافیایی ایران، همانجا).
آب و هوای انارك معتدل، متمایل به گرم و خشك است ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها ... ، ٣-٤). متوسط حداقل و حداكثر درجۀ حرارت در ایستگاه انارك در یك دورۀ ٣٣ ساله (١٣٣٣-١٣٦٦ ش/ ١٩٥٤-١٩٨٧ م) به ترتیب °١/ ١٣ و °٥/ ٢٣ سانتی‌گراد و حداقل و حداكثر مطلق آن °١٣- و °٤٣ سانتی‌گراد گزارش شده است. میانگین بارندگی سالانۀ آنجا نیز در همین مدت ٣/ ٩٧ میلی‌متر بوده است (نک‌ : داده‌های هواشناسی).
بخش انارك فاقد رودخانۀ دائمی است و پوشش گیاهی آن مشتمل بر درختان گز و تاغ و مراتع ضعیفی است كه در برخی فصول سال مورد استفادۀ دام قرار می‌گیرد. برخی گیاهان مرتعی آن مانند شاه‌تره و آویشن خواص دارویی دارند ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ٤).
بخش انارك با وجود وسعت بیشتر، نسبت به سایر بخشهای استان اصفهان، روستاهای كمتری را در خود جای داده است. بر مبنای سرشماری ١٣٦٥ ش، از ٩٦ روستا، ٢٧ روستا مسكونی و ٦٩ روستای دیگر از سكنه خالی شده است (نک‌ : فرهنگ روستایی، ٢٥، نقشه، نیز ٥٣). برپایۀ همان آمار ٠٦٨‘٢ نفر (٥٣٦ خانوار) در بخش انارك سكنى داشتند كه حدود یك ششم جمعیت ساكن در هر یك از بخشهای دیگر شهرستان نائین است (نک‌ : همان، ٧١). جمعیت انارك بیشتر متشكل از افرادی است كه به جست‌و‌جوی كار در معادن به آنجا روی آورده‌اند ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، همانجا).
بهره‌برداری از معادن مس انارك دارای سابقه‌ای طولانی است و احتمالاً به پیش از دورۀ اسلامی باز می‌گردد. استخراج معدن به شیوۀ كهن «دنبال رگه رفتن» تا دوران اخیر رواج داشته، و از ١٣١٤ ش/ ١٩٣٥ م به بعد به تدریج شیوه‌های جدید جایگزین آن شده است (نک‌ : ولف، ١٤-١٧). برخی معادن شناخته شدۀ انارك اینهاست: معادن مس تال مِسی و مِس كَنی واقع در دامنۀ كوه دره انجیر، ٣ معدن سرب مابین شاه كوه و كوه میرزا، معادن سرب چاه خربزه و نخلك، معادن آهن خالوحیدر و بته علم و معدن منگنز واقع در دامنۀ كوه باباخالد ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ٣؛ كیهان، ٢/ ٤٤٢).
به سبب نامساعد بودن شرایط طبیعی، زراعت در انارك محدود به كشت مقدار كمی گندم و جو است. محصول انار و پستۀ باغهای آن نیز اندك است ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ٤). صنایع دستی انارك شامل بافت قالی و قالیچه است كه اغلب با طرح نائین و نقشه‌های افشان، ترنجی و بته‌ای بافته می‌شود (همانجا).
در ١٣٦٥ ش، از ٦٥٠‘١ نفر جمعیت ٦ ساله و بیشتر انارك، ١٣٥‘١ نفر با سواد بوده‌اند. شمار مردان با سواد را ٦٤٩ و زنان با سواد را ٤٨٦ نفر نوشته‌اند. انارك دو دبستان، یك مدرسۀ راهنمایی، یك دبیرستان و یك كتابخانۀ عمومی داشته است ( فرهنگ روستایی، ٩٤، ١٩٥). انارك دارای گویش ویژه‌ای به نام گویش اناركی است كه ارتباط نزدیكی با گویش نائین دارد و از گویشهای منطقۀمركزی است ( ایرانیكا، II/ ٢). اهالی بخش انارك، شیعۀ ١٢ امامی هستند ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ٣).

شهر انارك

انارك تنها شهر شهرستان نائین است كه در ٧٥ كیلومتری شمال خاوری نایین واقع است (همان، ٤). انارك در °٥٣ و ´٤١ طول جغرافیایی و °٣٣ و ´١٨ عرض جغرافیایی، در ارتفاع ٤٧٠‘١ متری از سطح دریا قرار دارد (پاپلی، ٧٠). این شهر كه در دامنۀ جنوب خاوری كوه دره انجیر واقع شده، دارای موقعیت طبیعی مناسبی نسبت به نقاط همجوار است ( در رهگذر ... ، ١٥٨). از این رو، در سده‌های گذشته مورد توجه كاروانیان و استراحتگاه آنان بوده است (بلاغی، ٣٢؛ آذر یغمایی، ٢٢٤). راه مهم كاروان رو اصفهان به مشهد، از اصفهان از راه انارك به جندق، خور، طبس، بشرویه، فردوس و دیگر نقاط خراسان كشیده شده است (گنجی، «نواحی ... »، ١/ ٨٦-٨٧). كاروانیانی كه از مناطق جنوبی كویر چون اردكان، نائین، زواره و اردستان رهسپار مناطق شمالی شاهرود، سمنان و دامغان از راه كویر بودند، از انارك می‌گذشتند (آذر یغمایی، همانجا؛ نک‌ : كرزن، ٢٤٨, ٢٦٦).
در ٣٥٠ سال گذشته و با برقراری امنیت در راههای این نواحی توسط شاه عباس اول، انارك مورد توجه قرار گرفت. در این باره داستانهایی بر سر زبانهاست (آذریغمایی، ٢٢٤-٢٢٧). اما ناامنی در راههای انارك و پیرامون آن همچنان تا سدۀ قبل ادامه داشت ( كتاب آبی، ٩٣١، ٩٣٩). با بروز شورش نایبیان در ١٢٨٨ ق/ ١٨٧١ م به سركردگی نایب حسین (حسین كاشی) كلانتر طایفۀ بیرانوندی كاشان، برضد حكومت ناصرالدین شاه قاجار، در بخشهای وسیعی از حاشیۀ شمالی، غربی و جنوبی منطقۀ كویر (خسروی، ١٣)، درگیریهایی در این نواحی به وقوع پیوست و به انارك نیز در ١٢٨٩ ش/ ١٩١٠ م، حمله شد ( كتاب آبی، ٩١٠). پس از آن واقعه ساكنان انارك آنجا را ترك گفتند و گروهی به شاهرود مهاجرت كردند و در محله‌ای كه بعداً به محلۀ اناركیها شهرت یافت، سكنى گزیدند. بدین‌سان، تا اواخر دورۀ قاجاریه، جمعیت انارك رو به كاهش نهاد. پس از انقراض قاجاریه، از معادن انارك بار دیگر بهره‌برداری شد، ولی به سبب پیش آمد شهریور ١٣٢٠ و بازگشت گروهی از متخصصان آلمانی و كاهش شمار كارگران، بهره‌برداری از معادن متوقف ماند (بلاغی، همانجا).
در آغاز سدۀ كنونی، شمار ساكنان انارك ٤٠٠ خانوار بود (كیهان، همانجا). از آن زمان تا سرشماری عمومی ١٣٦٥ش، جمعیت انارك با تغییر اندكی به ١٠٣‘٢ نفر (٥٣٥ خانوار) افزایش یافته است كه ٠٥٥‘١ نفر مرد و ٠٤٨‘١ نفر زن بوده‌اند. در طبقه‌بندی شاغلان شهر انارك در گروههای عمدۀ فعالیت، جمعیت شاغل ١٠ ساله و بالاتر به ترتیب در گروههای عمدۀ صنعت، كشاورزی و دامپروری و ساختمان اشتغال داشته‌اند. همچنین از ٨٢٥٧‘١ نفر جمعیت ٦ ساله و بیشتر، ٦/ ٧٤٪ با سواد بوده‌اند كه این نسبت در میان مردان ٦/ ٨٥٪ و در بین زنان ٢/ ٦٣٪ بوده است ( سرشماری ... ، ١٨).

مآخذ

آذریغمایی، محمود، «انارك»، یغما، تهران، ١٣٥٦ ش، س ٣٠، شم‌ ٤؛
آمارنامۀ استان اصفهان (١٣٧٣ ش)، سازمان برنامه و بودجۀ استان اصفهان، تهران، ١٣٧٥ ش؛
بلاغی، عبدالحجت، «فرهنگ تاریخ نائین»، همراه تاریخ نائین، تهران، ١٣٦٩ ش؛
پاپلی یزدی، محمد حسین، فرهنگ آبادیها و مكانهای مذهبی كشور، مشهد، ١٣٦٧ش؛
جعفری، عباس، كوهها و كوه‌نامۀ ایران، تهران، ١٣٦٨ش؛
خسروی، محمدرضا، طغیان نایبیان در جریان انقلاب مشروطیت ایران، به كوشش علی دهباشی، تهران، ١٣٦٨ ش؛
داده‌های هواشناسی، انارك، سازمان هواشناسی ایران؛
در رهگذر كویر، تهران، ١٣٥٣ ش؛
درویش‌زاده، علی، زمین‌شناسی ایران، تهران، ١٣٧٠ش؛
سازمان تقسیمات كشوری جمهوری اسلامی ایران، وزارت كشور، تهران، ١٣٧٦ ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسكن (١٣٦٥ش)، نتایج تفصیلی، شهرستان نائین، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٦٧ ش؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای كشور (انارك ـ فرخی)، ادارۀ جغرافیایی ستاد ارتش، تهران، ١٣٦٤ش، ج ٦١-٦٢؛
فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها)، استان دهم، دایرۀ جغرافیایی ستاد ارتش، تهران، ١٣٣٢ش؛
فرهنگ روستایی (١٣٦٥ ش)، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٦٩ ش؛
كتاب آبی، به كوشش احمد بشیری، تهران، ١٣٦٣ ش؛
كیهان، مسعود، جغرافیای مفصل ایران، تهران، ١٣١١ش؛
گنجی، محمدحسن و دیگران، «نواحی و مناطق ایران»، ایرانشهر، كمیسیون ملی یونسكو، تهران، ١٣٤٢ ش/ ١٩٦٣ م، شم‌ ٢٢؛
نقشۀ عملیات مشترك (زمینی)، سازمان جغرافیایی كشور، تهران، ١٣٥٣ ش، گ ١٢- ٣٩؛
نیز:

Curzon, G. N., Persia and the Persian Question, London, ١٨٩٢;
Iranica;
Wulff, H. E., The Traditional Crafts of Persia, Cambridge, ١٩٧٥.
مژگان نظامی