اُمُّ الْفَحْم، شهری در شهرستان جنین در فلسطین. این شهر از دیرباز یكی از بزرگ‌ترین مراكز تهیۀ زغال بوده، و ازهمین‌رو، به ام الفحم شهرت یافته است (شراب، ١٢٩).
ام الفحم با ارتفاع ٤٥٠ متر از سطح دریا در دو كیلومتری كرانۀ غربی رود اردن، ٢٥ كیلومتری شمال غربی جنین، و ٤١ كیلومتری حیفا واقع شده است (آغا، ٣٤٧؛ دباغ، ١(١)/ ٢١٢). این شهر از ادغام ٩ روستا (مرتفعه، بویشات، بئر، عین ابراهیم، لجون، معاویه، مشیرفه، عقده و مصمص) شكل گرفته است («دائرة المعارف ... »، ١١٤١؛ نخله، I/ ٢٩٩).
سرزمین جنین از نظر ساخت به ٣ منطقه تقسیم می‌شود كه یكی از مناطق آن قوس سامرۀ غربی (طاقدیس ام الفحم) است ( موسوعة المدن، ١٥٣). كوههای نابلس از سوی شمال غربی به واسطۀ طاقدیس ام الفحم به كوه كرمل می‌پیوندد (عابد، ١٠١) و كوه ام الفحم یكی از ٣ مجموعۀ این رشته كوه به شمار می‌آید كه با جهتی جنوب شرقی ـ شمال غربی امتداد یافته است ( جودائیكا، IX/ ١٤٣). كوه اسكندر با ارتفاع ٥١٨ متر از سطح دریا در شرق ام الفحم قرار گرفته است (موسوعۀ عام، ١/ ٢٩٢؛ دباغ، ٣(٢)/ ١٧٧). اراضی این منطقه عمدتاً از تشكیلات دورۀ ائوسن است (عبدالسلام، ٢٣٧).
از گذشتۀ ام الفحم آگاهی چندانی در دست نیست. به گفتۀ مقریزی در ٦٦٣ ق/ ١٢٦٥ م ملك ظاهر بیبرس، سلطان ممالیك، آن را به نایب‌السلطنۀ شام، امیر جمال‌الدین اقوش نجیبی واگذار كرد (١(٢)/ ٥٣٢). ام الفحم در دورۀ عثمانی (١٩١٧ م) در امتداد راه اصلی تجاری (درب السلطان) قرار داشت و دریای مدیترانه را با شرق فلسطین مرتبط می‌ساخت (بلومان، ١٤). پس از مصادرۀ اراضی زراعی ام الفحم در ١٩٤٨ م/ ١٣٢٧ ش، ٨٠٪ از ساكنان آن ناچار برای یافتن كار به شهرهای ساحلی تل ابیب و حیفا مهاجرت كردند (همو، ٢٣؛ صالح، حسن، ٣٥٦)، اما پس از این زمان، به علت سرازیر شدن شمار بسیاری از آوارگان فلسطینی به این شهر جمعیت آن یك بار دیگر رو به فزونی نهاد (بلومان، ١٧)، تا جایی كه در ١٩٧٤ و ١٩٨٥ م به ترتیب به ١٤ هزار و ٢٥ هزار نفر افزایش یافت (شراب، ١٣٠؛ آغا، همانجا). افزایش جمعیت طی این دوره باعث بروز مشكلات فراوان اجتماعی از جمله فقر و بیكاری و تشدید مهاجرت شد (بلومان، همانجا).
مساحت كل زمینهای زیركشت ام الفحم در ١٩٤٥ م حدود ٥٠٠‘٤ هكتار (٩١٨‘٤٨ دونم) بود (هداوی، ١٠٠) كه ٧/ ٣٢٥ هكتار (٥٤٠‘٣ دونم) از آن به كشت زیتون (دباغ، ٣(٢)/ ٢١)، ٩/ ١٠١‘٤ هكتار (٥٨٦‘٤٤ دونم) به كشت غلات (هداوی، همانجا)، ٢/ ٢٨٥ هكتار (١٠٠‘٣ دونم) به كشت سبزی و ٣/ ١٢٢ هكتار (٣٢٩‘١ دونم) نیز به درختان میوه مانند بادام، زردآلو و سیب اختصاص داشت (دباغ، ٣(٢)/ ١٧٥). كل مساحت اراضی ام الفحم و روستاهای تابع آن در همین سال برابر ٣/ ١٠٦‘٧ هكتار (٢٤٢‘٧٧ دونم) بود (هداوی، ٥٥؛ دباغ، ٣(٢)/ ١١).
تا قبل از سال ١٩٤٨م اقتصاد ام الفحم براساس كشاورزی بود و نیازهای اهالی به وسیلۀ خود آنها تأمین می‌شد، ولی پس از این سال با ایجاد تغییرات اساسی در نظام اقتصادی ـ اجتماعی و مصادرۀ زمینهای حاصل‌خیز به دست اسرائیلیها، كشاورزی رو به افول نهاد (بلومان، ١٤) و در نتیجه ام الفحم یكباره از شهری خودكفا (كشاورزی) به مركزی وابسته تبدیل شد (همو، ١٦). این شهر یك كارخانۀ ارده‌سازی دارد (خالدی، ٧٨٨).
در ١٩٤٤ م، ٧٣٥ هكتار (٨ هزار دونم) از اراضی جنگلی ام الفحم به تولید زغال اختصاص یافته بود كه تولید آن به ٣٦٠ تن می‌رسید ( موسوعۀ عام، همانجا). حصیربافی در ام الفحم از رونق بسیار برخوردار بوده، و یكی از راههای كسب درآمد اهالی به شمار می‌رفته است (دباغ، ٣(٢)/ ١٧٥).
ام الفحم ٣ درمانگاه (بلومان، ١٨) و ٣ مسجد دارد كه مسجد تمیم كهن‌ترین آنهاست (دباغ، ٣(٢)/ ١٧٧؛ شراب، همانجا). تأسیس نخستین مدرسه در این شهر به ١٣٠٦ق در دورۀ عثمانی بازمی‌گردد (دباغ، همانجا). در ١٩٨٥ م، ام الفحم ١١ مدرسۀ ابتدایی، یك دبیرستان و یك مدرسۀ شبانه داشت كه مجموعاً ٨ هزار دانش‌آموز در آن مشغول به تحصیل بودند (آغا، ٣٥٠؛ نک‌ : بلومان، ٤٦). این شهر در مبارزاتی كه با قیمومت انگلیس صورت می‌گرفته است، سابقه‌ای طولانی دارد؛ حملۀ اسعد مفلح در ١٩٣٥م همراه با جمعی از فلسطینیان به محل استقرار نیروهای انگلیسی نمونه‌ای از این مبارزات بوده است (دباغ، ٣(٢)/ ١٠٤؛ ابوغربیه، ٤٦). در ٣٠ ژانویۀ ١٩٣٨ نیروهای انگلیسی ام الفحم را محاصره، و از مدارس آن به عنوان پادگانهای نظامی استفاده كردند، ولی مجاهدان فلسطینی به رهبری یوسف حمدان، علی فارس و یوسف ابودره به آنان حمله بردند و خسارات زیادی به ایشان وارد كردند و پس از آن مجاهدان به سوی كنارۀ شرقی كوه اسكندر رفتند و به مدت ٦ ساعت با نیروهای انگلیسی درگیر شدند (جرار، ٢٩٧؛ صالح، محسن، ٣٨٠)؛ روز بعد انگلیسیها به روستاهای مجاور هجوم بردند كه بر اثر مبارزه و مقاومت مجاهدان فلسطینی مجبور به عقب‌نشینی شدند (همانجا). این درگیریها كه از یامون (روستایی در نابلس) تا كوه اسكندر (واقع در ام الفحم) گسترش یافته بود، یكی از مهم‌ترین وقایع این دهه به شمار می‌آید (دباغ، ٣(٢)/ ١٧٨).
تا ١٩٤٨ م ادارۀ وادی عاره و ام الفحم در دست دولت اردن بود، اما از آن پس شهر ام الفحم همچون دیگر شهرها و روستاهای فلسطینی به اشغال صهیونیستها درآمد. آنان بهترین اراضی قابل كشت این شهر را تصرف كردند و به صندوق قوم یهود اختصاص دادند (صالح، حسن، ٣٥٦)؛ مابقی اراضی كه بسیار اندك، و عمدتاً غیرقابل كشت بود، در دست اهالی باقی ماند (بلومان، ١٥؛ آغا، ٣٤٧). در ١٩٤٩ م به موجب قرارداد ترك مخاصمه با اردن، معروف به قرارداد رودس، این شهر به اسرائیل واگذار شد (همانجاها). به این ترتیب، پس از ١٩٤٨ م بسیاری از روستاهای اطراف ام الفحم ویران شد و بر جای آن كیبوتص و موشاوهای یهودی‌نشین برپا گردید (بلومان، ١٦)؛ از آن جمله، لجون از روستاهای همجوار ام الفحم تخریب شد و جای خود را به آبادی یهودی‌نشین مِگیدو داد (نخله، I/ ٣٣٨). اسرائیلیها بخش دیگری از اراضی این شهر را تصرف كردند و مجموع اراضی تحت اشغال آنان به ٢٠٠‘٢ هكتار (٢٤ هزار دونم) رسید (بلومان، همانجا؛ آغا، ٣٤٥؛ صالح، حسن، همانجا). ساكنان ام الفحم تا ١٩٤٨م در ٠٢١‘١ واحد مسكونی زندگی می‌كردند كه پس از این تاریخ ٢٠٥ واحد آن ویران گردید (نخله، I/ ٣٦٢). در ١٩٥١م جمع كثیری از ساكنان این شهر از خانه‌های خود اخراج شدند و واحدهای مسكونی آنان ویران شد (قطب، ٤٢٤).
نخستین انجمن محلی در ام الفحم در ١٩٦٥ م/ ١٣٤٤ ش به منظور ادارۀ امور شهر تشكیل شد (بلومان، ١٩). ام الفحم نخستین روستایی بود كه در ١٩٨٥ م/ ١٣٦٤ ش به شهر تبدیل گردید و انجمن محلی جای خود را به شهرداری داد (خالدی، ٦٢) و به این ترتیب، دست مردم از مشاركت در ادارۀ امور كوتاه شد (آغا، ٣٥٣-٣٥٤). پس از آنک‌ه در ١٩٨٥ م اهالی ام الفحم با یكی از نظامیان اسرائیلی كه قصد بیرون راندن آنان را از شهر داشت، به مقابله برخاستند و او را از پای درآوردند، این شهر در میان مردم به ام الفخر مشهور شد (همو، ٣٥٥-٣٥٧).

كوه ام الفحم

كوه ام الفحم یكی از ٣ رشته كوه كرمل است كه از جنوب شرقی به سمت شمال غربی گسترش یافته است. این رشته كوه كه امروزه امیر خوانده می‌شود، جلگۀ ٤ گوشی را پدید می‌آورد كه سطح فرسایش یافتۀ آن دارای شیبی ملایم به سمت جنوب غربی است. این جلگه در قسمت شمال شرقی ارتفاع بیشتری دارد و به صورت پرتگاهی به درۀ جزرئیل منتهی می‌گردد ( جودائیكا، IX/ ١٤٣-١٤٤). كوه ام الفحم از لحاظ ساختمانی بخشی برآمده از رشته كوه كرمل به شمار می‌آید كه به ترتیب از سنگ آهك مقاوم سنومانین و دولومیت تشكیل شده است. قسمتهایی نسبتاً وسیع از این كوه پوشیده از بازالت و توفهای آذرین است؛ پدیده‌ای سنگ شناختی كه در دو قسمت دیگر از كوه كرمل نیز مشاهده می‌شود (همانجا). باران متوسط سالانه در این رشته كوه برابر ٥٠٠ میلی‌متر است. بقایای درختی پراكنده‌ای در این ناحیه دیده می‌شود كه حكایت از وجود جنگلهای وسیع درگذشته دارد (همانجا).

مآخذ

آغا، نبیل خالد، مدائن فلسطین، عمان، ١٩٩٣م؛
ابوغربیه، بهجت، فی خضم النضال العربی الفلسطینی، بیروت، ١٩٩٣ م؛
بلومان، انجیلا، ام الفحم، الاوضاع التعلیمیة و الاجتماعیة، بیروت، ١٩٨٥ م؛
جرار، حسنی ادهم، شعب فلسطین، عمان، ١٩٩٢ م؛
خالدی، رجا اسماعیل، «الاقتصاد العربی فی فلسطین المحتلة»، موسوعۀ خاص، ج ١؛
دباغ، مصطفى مراد، بلادنا فلسطین، عمان، ١٣٩٣ ق/ ١٩٧٣ م؛
شراب، محمدمحمد، معجم بلدان فلسطین، دمشق / بیروت، ١٤٠٧ ق/ ١٩٨٧ م؛
صالح، حسن عبدالقادر، «الاوضاع الدیموغرافیة للشعب الفلسطینی»، موسوعۀ خاص، ج ١؛
صالح، محسن محمد، التیار الاسلامی فی فلسطین، كویت، ١٤٠٩ق/ ١٩٨٨ م؛
عابد، عبدالقادر، «فلسطین: الموقع و الموضع»، موسوعۀ خاص، ج ١؛
عبدالسلام، عادل، «المیاه فی فلسطین»، همان؛
قطب، اسحاق یعقوب، «التركیب الاجتماعی للشعب الفلسطینی»، همان؛
مقریزی، احمد، السلوك، قاهره، ١٩٥٧م؛
موسوعۀ عام؛
موسوعة المدن الفلسطینیة، دمشق، ١٩٩٠ م؛
نیز:

Encyclopedia of Zionism and Israel, New York, ١٩٧١;
Hadawi, S., Village Statistics ١٩٤٥, Beirut, ١٩٧٠;
Judaica;
Khalidi, R., The Arab Economy in Israel, New York, Croom Helm;
Nakhleh, I., Encyclopedia of the Palestine Problem, New York, ١٩٩١.
لیلا رضایی