مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٩٩١ - نکته ٢

حکمای اروپا از قرن یازدهم میلادی (پنجم هجری) برهان معروفی برای اثبات خداوند ذکر کردهاند که به برهان «وجودی» معروف است. مبتکر این برهان سنت آنسلم ( ( است که او را «آنسلم مقدس» مینامند و از اولیاء دین مسیح میشمارند. افراد زیادی از قبیل دکارت و لایب نیتس و اسپینوزا با تقریرهای مختلف آن را تأیید کردهاند، ولی کانت بر آن انتقاد کرده و آن را نارسا دانسته است.

ممکن است کسی توهم کند که برهان وجودی آنسلم عیناً همان برهان صدّیقین صدر المتألّهین است. ما برای اینکه اجمالا مقایسهای میان طرز تفکر فلسفی اسلامی و طرز تفکر فلسفی مسیحی به عمل آید آن را نقل و انتقاد میکنیم.

فروغی در جلد اول سیر حکمت در اروپا چنین میگوید:

«از همه برهانها که آنسلم برای ذات باری آورده آنکه بیشتر مذکور میشود و موضوع مباحثات بسیار واقع شده آن است که معروف است به برهان وجودی یا ذاتی، از این قرار: همه کس حتی شخص سفیه تصوری دارد از ذاتی که از آن بزرگتر ذاتی نباشد و چنین ذاتی البته وجود دارد زیرا اگر وجود نداشته باشد بزرگترین ذاتی که وجود داشته باشد از آن بزرگتر است و این خلف است، پس یقینا ذاتی هست که هم در تصور و هم در حقیقت بزرگترین ذات باشد و آن خداست.»

نکته اساسی در این برهان- همچنانکه از والد کولپه در مقدمهای بر فلسفه میگوید- این است که شئ (در اینجا وجود خداوند) از تصوری استنتاج میشود.

این برهان از نظر شکل قیاسی از نوع «برهان خلف» است که در منطق معروف است.

گذشته از اینکه نقطه ضعف اساسی این برهان همان است که آن را «نکته اساسی» مینامند ما این برهان را از نظر انطباق با برهان خلف تجزیه و تحلیل میکنیم.

برهان خلف استدلال بر مدعاست از راه غیر مستقیم، یعنی از راه ابطال نقیض