مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٦٧٦ - نکته ٢

علتهای چهار گانه

اگر یکی از کارهای خود را که «اختیاری» مینامیم، مثلًا دوختن یک پیراهنی را، مورد مطالعه قرار دهیم خواهیم دید به وجود آمدن یک پیراهن که معلول است (مسامحتا) موقوف است به مقداری پارچه که پیراهن دوز برای پوشیدن با ابزار ویژه

برای اثبات قانون سنخیت، ادلّه و براهین زیادی اقامه شده و این مسأله از سنخ آن رشته مسائل فلسفی است که برای کسی که درست به اصول فلسفی وارد باشد جای کوچکترین شک و تردیدی باقی نمیماند و تنها با قبول این اصل است که نظام معین موجودات قابل توجیه است و این اصل است که اذعان قطعی میآورد بر اینکه پیدایش حوادث و اشیاء حتما طبق جریان و اسباب معینه صورت میگیرد، و چنانکه دیدیم این مسأله یک مسأله فلسفی خالص است یعنی مبتنی به قبول اصول موضوعهای از علوم طبیعی یا ریاضی نیست و خواننده محترم اگر درست مبادی تصوریه و تصدیقیه این مسأله را به دست آورده باشد میفهمد که تحقیق در اطراف این مسأله، نفیا و اثباتا، جز در حوزه فلسفه میسر نیست؛ و اگر درست در عقلیات فلسفی تمرین کرده باشد به اندازه یک مسأله ریاضی یقین حاصل میکند.

در کتاب راز آفرینش یا جهان شگفت تألیف جینز دانشمند فیزیک و ریاضی و ستاره شناس قرن حاضر، ترجمه آقای مهندس رضا، بعد از آنکه عقاید بشر اولیه را در تعلیل حوادث به اراده ارباب انواع و خدایان و سپس توجه بشر را به رابطه علّی و معلولی بین حوادث عالم توضیح میدهد مینویسد:

«چند هزار سال بر این منوال گذشت تا در قرن هفدهم، یعنی قرن گالیله و نیوتن، بالاخره قانون علیت به عنوان مبنای کشف و تحقیق امور طبیعی پذیرفته شد.

دانشمندان در مطالعه امور و قضایای طبیعی به علل و اسباب توجه کرده متقاعد شدند که هر علت مفروضی معلول معینی را به وجود میآورد. مطالعات نجومی و