ریاضیات است. شما ابتدا نمیدانید که زاویه مساوی است با زاویه یا مساوی نیست، ولی از اینکه «زاویه مساوی است با زاویه و زاویه مساوی با زاویه فورا با اتکا به قانون کلی «دو چیز مساوی با یک چیز مساوی یکدیگرند» مطلب را کشف میکنید (همان طوری که در مقاله ٥ گذشت این گونه قیاسات منحل به دو قیاس است و دو بار احتیاج به «حد اوسط» پیدا میشود).

پس هنگامی که ذهن در تکاپو و جنبش است و میخواهد مجهولی را تبدیل به معلوم سازد در حقیقت میخواهد رابطه واقعی بین دو مفهوم را به دست آورد و عاقبت از راه میانجی شدن یک مفهوم سوم به نتیجه مطلوب میرسد. پس ارتباط تولیدی ادراکات به این ترتیب است که از ادراک رابطه «حد اوسط» با یک مفهوم و ادراک رابطهاش با مفهوم دیگر ادراک رابطه خود آن دو مفهوم تولید میشود. از اینجا معلوم میشود که پیشروی فکری ذهن براساس درک روابط است و آن روابط، واقعی و نفسالامری است یعنی هر چند «فکر» یک نوع فعالیت است ولی این فعالیت دلبخواه و آزاد نیست بلکه تابع واقع و نفسالامر است و اگر ذهن بلاواسطه یا معالواسطه حکم به تلازم یا تعاند یا تساوی یا اندراج میکند از آن جهت است که در واقع و نفسالامر چنین است.

محققین منطقیین در فن برهان منطق در مقام تحقیق آنکه در مقدماتی که در برهان به کار برده میشود بین موضوع و محمول چگونه رابطهای باید برقرار باشد تا بتواند در نتیجه ذهن را به کشف یک رابطه واقعی و نفسالامری برساند یعنی واقعاً بتواند «حقیقتی» را معلوم سازد شرایطی ذکر کردهاند و از همه مهمتر سه شرط است:

«ذاتیت، ضرورت، کلیت» و البته از هر یک از این شروط معنای خاصی را در نظر گرفتهاند که در کتاب برهان مسطور است و آن کس که به طور مشروح و مبسوط و محققانه این مطلب را بیان کرده ابن سینا در منطق الشفا است. خواجه نصیر الدین طوسی نیز در اساس الاقتباس و در منطق التجرید کم و بیش مطابق آنچه شیخ بیان کرده اشارهای کرده است ولی جمهور منطقیین و فلاسفه اسلامی این نکات مهم را مورد غفلت قرار دادهاند و همین تغافل منشأ لغزشهای زیادی شده است. دانشمندان جدید