مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٦١٠ - نکته ٢

خلاصه اینکه نباید وصف «ضرورت» را که اشیاء نسبت به علت تامّه خود دارند توسعه داده میان هر چیز و هر چیز سرایت داد چنانکه اغلب دانشمندان مادی به این اشتباه دچار شده و با اثبات جبر (ضرورت) در کلیه حوادث و افعال اختیاری و

و چون این مسأله علاوه بر جنبه نظری دارای جنبه عملی نیز هست- زیرا چنانکه میدانیم لازمه جبر، خارج شدن از زیر بار تکلیف و مسؤولیت و بیاثر دانستن تربیت و اخلاق و در نتیجه لاقیدی و تنبلی و انحطاط و بیچارگی است و کمتر فکری است که به اندازه فکر جبر زیانهای عملی و اخلاقی در برداشته باشد و بسا اشخاصی پیدا میشوند که برای آنکه فلسفهای برای اعمال زشت خویش پیدا کنند به نظریه جبر متمسک میشوند- لهذا ما تفصیلا وارد این مبحث میشویم و سعی میکنیم با طرز بدیع و بیسابقهای این مطلب را به خواننده محترم تحویل دهیم.

مجموع راههایی را که بشر در مسأله «جبر و اختیار» پیش گرفته میتوان این طور خلاصه کرد:

صدور افعال انسان از انسان ضروری و

جبری است و هیچگونه اختیار و آزادی

برای انسان در کار نیست و هیچ گونه

تکلیف و مسؤولیتی هم برای انسان

صحیح نیست.

جبریون مطلق، کسانی که در هر

دورهای کم و بیش پیدا میشوند و

مکتب مشخصی ندارند.

صدور افعال انسان از انسان جبری

است و هیچگونه اختیار و آزادی در

کار نیست ولی در عین حال تکلیف و

مسؤولیت صحیح است.

مادیین جدید

هیچگونه ضرورت و وجوبی در کار

جهان حکمفرما نیست و در نتیجه بر

افعال انسان نیز ضرورتی حکمفرما نیست.

نیست.

منکرین ضرورت علّی و معلولی مانند

برخی از متکلمین و برخی از علمای

فیزیک جدید