مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٦٢٧ - نکته ٢

انسان بوده و اراده انسان هیچ گونه تأثیری در فعل ندارد و انسان مجبور است (این است معنی «جبر» در اینجا نه ضرورت وجود که علت داده باشد و گرنه دو

---

اراده و بین قدرت اراده و عقب راندن میلهای منبعث از شهوات برقرار است و اگر بنا بشود رابطه علّی و معلولی در کار نباشد (طبق نظریههای تصادفی) یا آنکه رابطه علّی و معلولی در کار باشد و اراده انسان صد در صد تابع تحریکات غریزی یا عوامل خارجی باشد یا آنکه اراده انسان تابع اراده دیگر و آن اراده نیز تابع اراده دیگر باشد تا بینهایت، موضوع تربیت و اخلاق به کلی منتفی میشود.

جبر و تفویض از جنبه کلامی

متکلمین در مباحث الهیات آنجا که از عموم و شمول اراده ذات باری نسبت به همه حوادث جهان سخن میگویند این مبحث را پیش میآورند که آیا اراده ذات باری شامل جمیع حوادث کائنه و از آن جمله افعال صادره از انسان هست یا شامل نیست؟ متکلمین در اینجا دو دسته شدهاند: «اشاعره» معتقدند که اراده ذات حق شامل جمیع حوادث است و هر حادثهای که فرض شود مستقیماً صادر از ذات باری است و هیچ چیز دیگر در وجود این حادثه دخیل نیست. اگر میبینید که آتش میسوزاند واقعا آتش نمیسوزاند بلکه اراده حق است که پشت سر اینکه بعضی از اجسام به آتش نزدیک میشوند سوزاندن را خلق میکند و اگر میبینید که فلان زهر، خورندهاش را میکشد و فلان تریاق دفع سم میکند، نه زهر تأثیری در کشتن و نه تریاق تأثیری در بهبود یافتن دارد، بلکه اراده خداوند است که بعد از خوردن زهر، خورنده را میکشد و بعد از استعمال تریاق، بهبودی و شفا میدهد. اساساً اسباب و مسبّبات به معنای واقعی معنا ندارد و این عادت حق است که جاری شده بر اینکه آنچه را ما «مسبّبات» میپنداریم پشت سر آن چیزهایی که اسمشان را «اسباب» گذاشتهایم ایجاد کند. بنائا علیهذا هیچ گونه رابطه علّی و معلولی و شرط و مشروطی و سببیت و مسببیت بین حوادث جهان موجود نیست و تمام حوادث مستقیماً و بلاواسطه مربوط است به اراده ذات باری. افعال انسانها نیز که جزء حوادث این جهان است همین حکم را دارد یعنی خود انسان هیچ دخالتی ندارد و آن فعل مستقیماً ناشی از