مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٢ - مقدمه

جمع «سفر» گرفته. در کتاب مذاهب و فلسفههای آسیای وسطی صفحه ٨١ مینویسد:

ملا صدرا چند کتاب دیگر راجع به مسافرت (سفر نامه) نوشته است.»

کتابی که مرحوم اقبال پاکستانی به زبان انگلیسی هنگام تحصیل در دانشگاه کمبریج به نام توسعه حکمت در اسلام منتشر کرده است به دست نیامد ولی قدر مسلّم این است که بسیار مختصر و ناچیز بوده است.

این دو نفر (کنت گوبینو و ادوارد برون) از مستشرقین بزرگ به شمار میروند.

دانشمند متتبّع مرحوم شیخ محمد خان قزوینی که خود در حدود سی سال در کتابخانههای مختلف اروپا مشغول مطالعه بوده است و با بسیاری از خاورشناسان رابطه نزدیک و صمیمی داشته است، در مقالهای که در مجلّه ایرانشهر چاپ برلین به مناسبت فوت ادوارد برون منتشر کرده و جزء «بیست مقاله» ایشان ضبط شده است درباره ادوارد برون میگوید:

«ما بین مستشرقین اروپا و امریکا هیچکس اینهمه زحمت درباره ادبیات ایران نکشیده است و مخصوصا به ادبیات و ذوقیات و معنویات ایران یعنی به افکار حکما و عرفا و ارباب مذاهب این مملکت این اندازه محبت خالص و صمیمی از اعماق قلب نداشته است.»

ایضا در همان مقاله راجع به کنت گوبینو مینویسد:

«وی از نویسندگان بسیار مشهور فرانسه است و صاحب تألیفات در مواضیع فلسفی و اجتماعی و مذهبی و تاریخی و غیره و مؤسس طریقه مخصوصی است از فلسفه تاریخ معروف به «گوبینیسم» که مخصوصا در آلمان پیروان زیاد دارد. وی در سنوات ١٢٧١- ١٢٧٤ (هجری قمری) به سمت نیابت اول سفارت فرانسه در تهران و در سنوات ١٢٧٨- ١٢٨٠ به سمت وزیر مختاری همان دولت در همان شهر اقامت داشته است.»

چنانکه ملاحظه میفرمایید یکی از این دو مستشرق بزرگ صدر المتألّهین را تابع مکتب مشّاء معرفی میکند و دیگری در مقام رد قول او به مسطورات یکی از کتب تواریخ و تراجم (روضات الجنات) استناد میکند؛ یکی میگوید اسفار سفرنامه است،