مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٦١٩ - نکته ٢

پاسخ

چنانکه از نمود این گفتگو و استدلال پیدا و روشن است اینان «جبر» را به معنی ضرورت و وجوب وجود گرفتهاند و آنگاه «اختیار» را به معنی مقابل و نقیض وی

فعالیت تدبیری انسان به این نحو است که صرف مورد موافقت قرار گرفتن یک عملی با بعضی تمایلات، کافی نیست برای اینکه قوه اراده در صدد اجرا برآید و انسان را وادار به عمل کند، بلکه بعد از اینکه تصور مطلوبی که موافقت با یکی از تمایلات دارد پیش آمد انسان روی استعداد مخصوص خود به سنجش و مقایسه و مآل اندیشی میپردازد و سوابق ذهنی خود را دخالت میدهد و قوه پیش بینی خود را به کار میاندازد و در نتیجه جمیع لوازم و نتایج منطقی که ممکن است این عمل در بر داشته باشد تا حد امکان در نظر میگیرد و انواع و اقسام فواید و مضارّ متصوّره آن شئ را میسنجد، اگر فواید آن عمل بر مضارّش چربید آن را انتخاب و اختیار میکند و اگر مضارّ آن کار را بیشتر یافت- مثل آنکه در عین لذت و خوشی حاضر، الم و ناخوشی بیشتری را بالمآل همراه داشت یا آنکه در عین موافقت با غرایز دانی، برخی از غرایز عالی را ناراحت و متأثر سازد- در این صورت اراده در مقابل تمایل تحریک شده مقاومت میکند و آن را به عقب میراند. البته این نکته مورد تصدیق است که مقیاس مفید بودن و مضر بودن همانا موافقت و مخالفت با غرایز و تمایلات مختلف انسان است ولی هدایت غریزه در انسان عاجز است که خط مشی انسان را در حیات معین کند زیرا تحریک غریزه و هدایت غریزه همیشه آنی است یعنی غریزه همواره انسان یا حیوان را به سوی لذت حاضر و رفع الم حاضر رهبری میکند. خط مشی انسان در حیات باید به وسیله هدایت عقل و علم و قانون و تکلیف معین شود. با هدایت و راهنمایی عقل، انسان بر خلاف میل غریزه دوای تلخ مینوشد، از لذت و خوشیهای آنی صرف نظر میکند، به خاطر نسیه زیاد و بادوام از نقد کم و بیدوام صرف نظر میکند، از منافع زیاد با کمال میل و رغبتی که دارد به خاطر فضیلت اخلاقی صرف نظر میکند، رنج خود و راحت یاران میطلبد، احیانا خود را از قید اطاعت