مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٩٦٦ - نکته ٢

مرحله و مرتبه بعد از علت قرار گرفته و مشروط به وجود علت است بر خلاف علت که مشروط به وجود معلول نیست؛ یعنی درباره معلول صادق است که: «تا علت وجود پیدا نکند او وجود پیدا نمیکند» اما درباره علت صادق نیست که: «تا معلول وجود پیدا نکند او وجود پیدا نمیکند». کلمه «تا» مفید همان مفهوم شرطیت و مشروطیت است.

مثالی ذکر میکنیم: فرض میکنیم گروهی میخواهند در یک امری، مثلًا حمله به دشمن، اقدام کنند اما هیچیک از آنها حاضر نیست پیشقدم شود و حتی حاضر نیست همقدم باشد. به سراغ هر کدام که میرویم میگوید «تا» فلان شخص حمله نکند من حمله نخواهم کرد. شخص دوم نیز همین را نسبت به شخص سوم میگوید و شخص سوم نسبت به شخص چهارم و همین طور ... یک نفر پیدا نمیشود که بلاشرط حمله کند. آیا ممکن است در چنین وضعی حمله صورت گیرد؟ البته نه. زیرا حملهها مشروط است به حمله دیگر، حمله غیر مشروط وجود ندارد و حملههای مشروط که سلسله را تشکیل میدهند بدون شرط وجود پیدا نمیکنند، نتیجه این است که هیچ اقدامی صورت نمیگیرد.

اگر سلسلهای غیر متناهی از علل و معلولات فرض کنیم، چون همه ممکن الوجود میباشند وجود هر کدام مشروط به وجود دیگری است که آن دیگری نیز به نوبه خود مشروط به دیگری است. تمام آنها به زبان حال میگویند «تا» آن یکی دیگر وجود پیدا نکند ما وجود پیدا نخواهیم کرد؛ و چون این زبان حال، زبان همه است بلا استثناء، پس همه یکجا مشروطهایی هستند که شرطشان وجود ندارد، پس هیچیک وجود پیدا نخواهد کرد.

از طرف دیگر چون میبینیم موجوداتی در عالم هستی وجود دارد پس ناچار واجب بالذات و علت غیر معلول و شرط غیر مشروطی در نظام هستی هست که اینها وجود پیدا کردهاند.

برهان خاص ابن سینا و همچنین برهان صدرالمتألهین را ضمن توضیح مطالب متن در پاورقی ذکر خواهیم کرد.