وجدان ما هرگز حاضر نیست هر کار را به جای هر کار و هر ابزار کار را به جای هر ابزار کار بگذارد و بالاخره همه چیز را عین همه چیز بداند زیرا چنین اندیشهای خودش ناقض خودش میباشد زیرا مفهوم «همه» بدون اختلاف و کثرت به تصور نمیآید و بیتردید چنین اندیشه بیپایه بسی پستتر از اندیشه یک ایده آلیست و شکاک به تمام معنی میباشد. پس باید از اندیشه «رفع مطلق اختلاف از میان ادراکات و افکار» برای همیشه چشم پوشید. و سپس اگر هیچ اختلافی در میان خواص اشیاء نبود هیچ گونه اختلافی در تأثیراتی که در ما میکنند نبود. گوش ما که آواز را میشنود و چشم ما که نور را میبیند و در نتیجه در مدرک محسوس ما اختلافی پیدا میشود این اختلاف یا از ناحیه نور و صدا باید آمده باشد که دو چیز مختلف بالذات و یا یک چیز مختلف به حسب حالات مانند عدد ارتعاشات و غیر آن بوده باشند و یا از ناحیه گوش و چشم بالذات و یا به حسب حالات، و گرنه فرض وحدت عینی میان گوش و چشم و صدا و نور به هیچ وجه اختلاف نخواهد زایید.

و سپس اگر هیچ گونه اختلافی میان موضوعات این خواص در خارج نبوده باشد اختلاف خواص و آثار قابل تصور نیست.

آری، آزمایشهای علمی و کاوشهای باریک فنی تاکنون موفق شده که قسمتی از اختلافاتی را که از خارج به ادراک ما خودنمایی میکردند حل نموده و به یک اصل

بی جان دیگر و چه تبدل نوع جاندار به نوع جاندار دیگر و چه تبدل نوع بیجان به نوع جاندار، مانعی ندارد و اما اینکه آیا قوانین مخصوص علم الحیات در مورد جانداران اجازه میدهد یا نمیدهد، مطلب دیگر است.

و اما قسمت دوم اشکال مبنی بر عدم ثبوت ماهیات: اگر منظور اشکالکننده این است که موجودات طبیعت در خارج دارای ماهیت یکنواخت نیستند و ذاتاً در حرکتند و همواره تغییر ماهیت میدهند البته مورد قبول ماست و در مقاله ١٠ ثابت خواهیم کرد که طبیعت با تمام جواهر و اعراض خود در یک حرکت ذاتی دائمی است و نظریه این مقاله نیز مبتنی بر فرض سکون موجودات طبیعت نیست؛ و اگر منظور این است که صور ذهنیه ماهیات که در پیش ما هستند همواره در حرکت و تغییرند پاسخش همان است که در متن مشروحاً بیان شده که نژاد مفهوم و صور ذهنی از احکام و مقررات ماده کنار است و صورت علمی از سنخ جهان حرکت نمیباشد و ما در پاورقیهای مقاله ٣ و مقدمه و پاورقیهای مقاله ٤ شبهات مربوط به این مدعا را نقل و انتقاد کردیم.