برای آنکه اصل «ضرورت نظام موجودات» را درک کنیم ناچاریم یکی دیگر از مسائل مربوط به قانون علت و معلول را که آن نیز از مقدمات این اصل است طرح کنیم و آن این است که آیا تأثیر علت در معلول و نیازمندی معلول به علت، تنها در حدوث معلول است، یا هم در حدوث است و هم در بقا؟

معنای این سؤال این است که آیا حادثهای که نبود و به وجود آمد و بعد برای مدتی کم یا زیاد به وجود خود ادامه میدهد تنها در لحظه اول که نبود و پیدا شد نیازمند به علت است و اما بعد از آنکه به وجود آمد مستغنی از علت است، یا آنکه معلول حدوثا و بقائا متکی به علت است و محال است که چیزی وجود معلولی داشته باشد و بتواند لحظهای بدون استناد به علت به وجود خویش ادامه دهد. فرض کنید جسم ساکنی را به وسیله وارد آوردن یک نیرو بر او به حرکت آوریم. حرکت جسم حادثهای است که نبود و پیدا شد. نیروی اولی که بر جسم وارد شد علت حرکت جسم است.

حالا باید ببینیم که این حرکت تنها در ابتدا نیازمند به علت است و همینکه پیدا شد در ادامه خویش نیازمند به علت نیست یا آنکه برای همیشه محتاج به علتی هست و ممتنع است که از علت منفک شود هر چند آن علت بر ما مخفی باشد.

و بنا بر اینکه ما معلول را در بقا محتاج به علت ندانیم و بگوییم که معلول به خودی خود به وجود خویش ادامه میدهد یک سؤال دیگر پیش میآید و آن اینکه آیا این ادامه دادن، ضروری و جبری خواهد بود یا نه؟

پس ما بعد از قبول قانون علیت و معلولیت و قبول قانون جبر علّی و معلولی برای آنکه اذعان کنیم وجود هر موجودی به طور ضرورت و وجوب و جبر است ناچار باید قبلًا بر ما ثابت شده باشد که معلول در بقا نیز محتاج به علت است و علت که وجود دهنده و ضرورت دهنده به معلول است حدوثا و بقائا وجود دهنده و ضرورت دهنده است و یا لااقل باید بر ما ثابت شده باشد که هر چند معلول در بقا نیازمند به علت نیست و خود به خود به وجود خویش ادامه میدهد ولی این ادامه دادن خود به خود، جبری و ضروری و تخلف ناپذیر است؛ و البته بدیهی است که اگر معلولات را در بقا محتاج به علت ندانیم و هم آنکه ادامه دادن خود به خودی معلول را