مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٢٩ - نکته ٢

از طرف دیگر در نهایت سرعت جزء جای جزء نشسته و خاصه جزء تازه که مشاکل خاصه جزء کهنه میباشد به جای خاصه در گذشته قرار میگیرد که قوّه مدرک

نظریههای دیگری نیز هست که قابل توجه نیست و ما فقط به شرح دو نظریه، یکی مبنی بر مادی بودن حافظه- که طرفداران مادی بودن روح در عصر اخیر آن را اختیار کردهاند و پیروان مکتب ماتریالیسم دیالکتیک آن را تشریح کردهاند- و دیگر مبنی بر مادی نبودن حافظه مطابق اصول مخصوص مکتب فلسفی صدر المتألهین میپردازیم و ضمناً اشکالاتی که به نظریه مادی بودن حافظه وارد میشود برای خوانندگان محترم توضیح میدهیم و این دو نظریه را تحت عنوان «نظریه روحی» و «نظریه مادی» بیان میکنیم.

نظریه روحی

صاحبان این نظریه ادراکات را فعالیت مستقیم نفس (جوهر غیر مادی) میدانند و اعمال عصبی را تنها مقدمه به وجود آمدن این ادراکات میدانند. مطابق این نظریه نسبت ادراکات به نفس نسبت فعل است به فاعل، و به اصطلاح فلسفی، این ادراکات قیام صدوری دارند به نفس نه قیام حلولی و عین این صور ادراکی در صقع نفس باقی است و تذکر (یاد آوری) عبارت است از مورد توجه قرار دادن همان صور اولیه.

مطابق این نظریه عین صورتهای ادراکی اولی حفظ و نگاهداری میشود و بعدها مورد یادآوری و بازشناسی قرار میگیرد.

نظریه مادّی

صاحبان این نظریه (هر چند نتوانستهاند به طور قطعی اظهار نظر کنند) میگویند بر خلاف نظریه بالا هیچگاه عین ادراکات اولیه حفظ و نگاهداری نمیشود و اینطور نیست که هر صورت ادراکی در ذهن پدید آمد قوه حافظه عین آن را نگاهداری کند،