برخی دیگر یک سلسله مسائل نظری و اعتقادی است مربوط به خداوند و صفات ثبوتیه و سلبیه او و عوالم قبل از این عالم و بعد از این عالم. در قرآن کریم و کلمات پیشوایان دین، چه به صورت حدیث و چه به صورت ادعیه و چه به صورت احتجاجات و چه به صورت خطبه و خطابه، از این مسائل زیاد آورده شده است.

مثلًا در نهج البلاغه در حدود چهل نوبت درباره این مطالب بحث شده است و بعضی از آن بحثها طولانی است یعنی در حدود دو سه صفحه است. در کافی متجاوز از دویست حدیث در ابواب توحید آمده است که درباره مسائلی از قبیل اثبات وجود خداوند، حداقل معرفت، صفات ثبوتیه از قبیل علم و قدرت، صفات سلبیه از قبیل جسمیت و تحرک و غیره بحث کرده است. توحید صدوق خود دریایی از معرفت است، در حدود چهار صد و پنجاه صفحه در مسائل مختلف توحیدی بحث کرده است، پنجاه صفحه این کتاب تحت عنوان «التوحید و نفی التشبیه» است، بیست صفحه درباره علم و قدرت است، دوازده صفحه درباره صفات ذات و صفات افعال است، سی و هفت صفحه درباره اسماء اللّه است، بیست و هفت صفحه در ردّ ثنویه و زنادقه است، بیست و پنج صفحه درباره قضا و قدر است، سی و پنج صفحه اختصاص دارد به مباحثات حضرت رضا علیه السلام با اهل ادیان و اصحاب مقالات، و غیر این مباحث. در همه این مباحث نه به شکل القاء یک سلسله مسائل تعبدی، بل به صورت القاء یک سلسله بیانات استدلالی روشنگر و ترتیب صغرا و کبرای منطقی بحث شده است.

در قرآن و نهج البلاغه و خطب و احتجاجات و ادعیه مسائلی مطرح شده از قبیل: اطلاق و لا حدّی و احاطه ذاتی و قیومی خداوند و اینکه او هستی مطلق و نامحدود است، چیستی (ماهیت) ندارد و قید و حد را به هیچ وجه در او راه نیست، ذاتی است محدودیت ناپذیر و بیمرز، هیچ مکان و زمان از او خالی نیست، هم بر زمان تقدم دارد و هم بر مکان و هم بر عدد، وحدت او وحدت عددی نیست، زمان و مکان و عدد در مرتبه

[١] اگر انسان به راز این گونه مسائل پی ببرد ولی به کار نبندد به نتیجه نمیرسد، اما اگر تعبدا و بدون آگاهی از رازها و فلسفههای آنها، آنها را به کار بندد اثر مطلوب عایدش میگردد، و غالباً راز و فلسفه این گونه مسائل از دسترس عقل و اندیشه بشر خارج است. بدیهی است که اگر در این مسائل، معرفت و عمل توأم گردد نتیجه بهتری به دست میآید.