قدما باید به واقع نظر داشت و معنای اینکه میگوییم ماهیت به خودی خود نمیتواند موجود باشد یعنی قطع نظر از علت خارجی نمیتواند در واقع موجود باشد ولی با فرض علت خارجی واقعا موجود است ولی بنا بر اصالت وجود باید نظر به اعتبار ذهن داشت و معنای اینکه میگوییم «ماهیت به خودی خود نمیتواند موجود باشد» یعنی قطع نظر از اعتبار ذهن نمیتواند موجود باشد و با اعتبار ذهن به نحو مجاز موجود است، و از این رو امکان ذاتی ماهیت شئ به حسب نظر قدما ملازم با معلولیت آن شئ است ولی بنا بر اصالت وجود ملازم با آن نیست و به تعبیر دیگر نظر قدما در امکان ذاتی ماهیت به نیازمندی ماهیت است به حیثیت تعلیلی و واسطه در ثبوت، ولی نظر ما در امکان ذاتی ماهیت که مبتنی بر اصالت وجود است، به نیازمندی به حیثیت تقییدیه و واسطه در عروض است. بنا بر اصالت وجود با قطع نظر از حیثیت تقییدیه و واسطه در عروض برای ماهیت، از موجودیت یا معدومیت یا از نیازمندی وی به حیثیت تعلیلیه یا عدم نیازمندی به آن نمیتوان دم زد و با در نظر گرفتن حیثیت تقییدیه و واسطه در عروض، ماهیت در نیازمندی به حیثیت تعلیلیه و عدم نیازمندی تابع همان واسطه است که آن واسطه همانا وجود آن ماهیت است یعنی اگر وجود، معلّل است ماهیت نیز بالعرض معلّل است و اگر وجود غیر معلّل است ماهیت نیز بالعرض غیر معلّل است و ماهیت در ذات خود نه معلّل است و نه مستغنی از علت.

از این جا معلوم میشود که اصالت وجود تا چه اندازه سرنوشت مسأله «ضرورت و امکان» را تغییر میدهد، زیرا از مجموع آنچه گفته شد معلوم شد که ضرورت به هیچ معنا (نه بالذات و نه بالغیر) با ماهیت ارتباط پیدا نمیکند و خالص از برای وجود است، و معلوم شد که یک نوع امکان ذاتی در وجودات هست که مغایر است با امکان ذاتی ماهیات، و معلوم شد که امکان ذاتی ماهیت به آن معنا که قدما فرض میکردند معنا ندارد، و معلوم شد که اساس نظریه قدما در باب منشأ ضرورت و امکان و امتناع که هر یک از این سه را خاصیت مخصوص برخی ماهیات میدانستند غلط است و ضرورت شأن وجود و امکان شأن ماهیت و امتناع شأن عدم است.

از این قسمتها فقط این جهت که «ضرورت ذاتی شأن وجود است» قبل از طلوع نظریه اصالت وجود از روی قرائن دیگری در مسأله نفی ماهیت از ذات واجب الوجود ابراز شده و اما این جهت که «وجوب غیری نیز شأن وجود است» و همچنین اینکه «وجودات، امکان فقری دارند» بعد از طلوع نظریه اصالت وجود ابراز