«اگر به دری بسته فشار آوردیم و باز نشد بر میگردیم و از گوشه و کنار به جستجو میپردازیم یعنی میخواهیم بفهمیم چه کم و کاستی در علت باز شدن در پیدا شده که در باز نمیشود. چه، اگر چنین کم و کاستی موجود نبود فشار دست با بقیه شرایط حتما (بالضروره) در را باز میکرد، و همچنین ... پس ناچار علّت تامّه هر معلول به معلول خود «ضرورت» میداده و معلول وی در دنبال ضرورت به وجود میآمده».

این قانون را که علت ضرورت دهنده به معلول است و معلول تا وجوب و ضرورت پیدا نکند وجود پیدا نمیکند «قانون جبر علّی و معلولی» میخوانیم. این قانون را قاطبه حکما قبول دارند و مخالفین این قانون دو دسته هستند: یک دسته کسانی که به نوعی قائل به صدفه و اتفاق میباشند و خود قانون علّیت و معلولیت را منکرند. طرفدار این نظریه چه در قدیم و چه در جدید بسیار کم است. اخیرا گروهی از علمای فیزیک در اثر یک قسمت مطالعاتی که در عالم ذرات نمودهاند و آزمایشهایی به عمل آوردهاند به نتایجی رسیدهاند که از آن نتایج، نفی جبر علّی و معلولی را استنباط نمودهاند، ولی حقیقت این است که اصل جبر علّی و معلولی، خارج از حوزه فیزیک است، نه با اصول فیزیکی اثبات شدنی است و نه ابطال شدنی. معمولًا استنباطاتی که از طرف علمای فیزیک در این زمینهها میشود یک نوع استنباطات نظری و تعقلی است و چون این استنباطات نظری طبق اصول منطقی صورت نمیگیرد ارزشی ندارد و رابطه صحیح و معقولی بین آزمایشهای محقق علمی و این استنباطات نظری وجود ندارد و ما در مقاله ٩ یا مقاله ١٠ در اطراف این موضوع مفصلا بحث خواهیم کرد.

دسته دیگر که منکر قانون جبر علّی و معلولی میباشند گروهی از متکلمین میباشند. این گروه قانون علیت و معلولیت را انکار ندارند ولی اصل جبر علّی و معلولی را منکرند. این گروه از متکلمین به جای قانون جبر علّی و معلولی به قانون دیگری به نام «قانون اولویت» قائلند و بیانهای مخصوصی برای اثبات مدعای خویش دارند و حکما و محققین متکلمین پاسخهای مفید و قانع کنندهای به آنان دادهاند و چون بیان این گروه حاوی مطلب مهمی نیست ما از شرح آن و شرح پاسخهایی که به آن داده شده صرف نظر میکنیم.