ما در روزهای نخستین زندگی که به قانون علت و معلول پی میبریم اگر چه در آغاز کار همین اندازه اجمالا تأثیر علت در معلول را میفهمیم (هر موجودی در وجود خود نیازمند به وجود دیگر است و وجود معلول ناشی از علت میباشد) ولی

و ثابت نیست (عدم وجوب ترتب معلول بر علت) بدین معنی که چون یک آزمایش معین را چندین بار با همان شرایط اولیه تکرار کنیم احتمال دارد به نتایج مختلف برسیم ...» و نیز باید بگویم که فیزیک نو گرچه مدتی است در این راه گام بر میدارد هنوز تصمیم قطعی خود را اعلام نداشته است. برخی از فیزیک دانها که شماره ایشان روز به روز کمتر میشود، عقیده دارند که روزگاری قانون علیت دوباره بر مسند علوم جلوس خواهد کرد و حق آن است که اینک فیزیک نو در خلاف جهت عقیده این آقایان راه میسپارد. در دفتر دانشهای نو نقش علیت مطلق به هیچ وجه آب و رنگ ندارد، از این رو به تدریج از اصحاب مکتب مکانیست کاسته شده، طرح نویی که ما در صفحات پیشین تصویر کردیم بیشتر مورد نظر دانشمندان قرار میگیرد.

مبنای این طرح هم با اختیار مختصری که ما در زندگی داریم توافق دارد. با پذیرفتن این مطالب ایمان میآوریم که آفریننده جهان اختیاری هم در کار ما قرار داده است که به کمک آن میتوانیم در کارهای عالم اظهار وجود کنیم و اینکه گفتیم در کارگاه اتمها دست تقدیری در کار است آن دست ممکن است در کارگاه تن ما همان روح و جان ما باشد. شاید اختیاری که مغز ما درباره سلولهای تن ما روا میدارد عامل همان افعالی باشد که در محیط خارجی به نام «حرکات اختیاری و ارادی» موسوم شدهاند. حقیقت این موضوع از نظر ما پوشیده است، نه میتوانیم آن را بپذیریم و نه میتوانیم آن را رد کنیم ...»

این بود خلاصه نظریه این دانشمند بزرگ در باب قانون علیت. از مجموع آنچه نقل شد چند مطلب استفاده میشود:

[١]. علم امروز قانون علیت را که بر حسب آن همواره علل معین باید معلولات معینه را به دنبال خود بیاورند و هر وضعی معلول وضع قبلی و علت وضع بعدی است و سلسله حوادث مانند حلقههای زنجیر به هم پیوسته و مرتبط است، نمیپذیرد.