قابلها آثار، مختلف میشود؛ و هر چه این آزمایش را در مواد و موارد مختلفه پیگیری کرده ادامه بدهیم اختلاف این دو نسبت (فعل و انفعال- کردن و پذیرفتن) و خاصه ویژه هر یک از آنها روشنتر و استوارتر میشود، و از اینجاست که حکم میکنیم که

در دست ما نیست که بتوانیم پیش بینی کنیم.

ولی حقیقت این است که مداخله مستقیم تقدیر و اراده مافوق الطبیعی را در این گونه حوادث کسی میتواند باور کند که با علوم الهی آشنایی نداشته باشد. ممکن است کسانی که شخصا در این زمینه اطلاعات کافی ندارند چنین بپندارند که ما که عقاید الهی داریم اعتراف دانشمند مبرّزی مانند جینز را در مداخله مستقیم تقدیر و اراده مافوق الطبیعی در برخی حوادث این جهان با آغوش باز میپذیریم و این اعترافات را مؤید نظریات الهی خود به حساب میآوریم. ولی خواننده محترم از همین حالا مطمئن باشد- و بعداً در مقاله ١٤ به تفصیل خواهد شنید- که ما وجود این گونه تقدیرات و مداخلات مافوق الطبیعی را محال و ممتنع میدانیم و اظهار نظرهای جینز و دیگران را در این زمینهها از بیاطلاعی ایشان به علوم الهی میدانیم. ما در نظریات الهی خود مانند آن دسته از مدعیان فلسفه و غیرهم نیستیم که در مقام اثبات صانع کل و مبدأ کل در جستجوی استثناها باشیم و هر جا که به نظر ما رسید استثنا و خلاف عادتی صورت گرفته آن را با اراده ذات باری توجیه کنیم و دلیل بر وجود باری بگیریم. از نظر فلسفی ما، نظام هستی نظام متقن و مترتبی است و سراسر این نظام مرتبط و پیوسته، قائم به ذات باری و اراده باری است، و این نظام علّی و معلولی همان نفوذ تقدیر و اراده ذات باری است که به صورت این نظام در آمده است. از نظر دقیق فلسفی همین نظام متقن دلیل بر وجود ذات باری است نه استثناها (به فرض وجود). خواننده محترم در مقاله ١٤ به طرز استدلالات ما کاملا آشنا خواهد شد. آری، متکلمین غالبا هر جا که در مقام استدلال بر آمدهاند مثل این است که طبیعت را شریک ذات باری میدانستهاند و فعل طبیعت را مستند به ذات باری نمیدانستهاند و از این جهت همواره در جستجوی موارد استثنائی بودهاند و چنین میپنداشتهاند که با ابطال نظام مسلّم موجودات باید وجود صانع کل را اثبات نمود، همچنانکه تا آنجا که ما جستجو کرده و اطلاعاتی به دست آوردهایم جمیع فلاسفه اروپایی (الهی و مادی و شکاک) دارای همین نظریه بودهاند.