مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٥٢ - نکته ٢

عقیده عقلیون این گونه تصورات هیچ مبدأ و منشئی جز خود عقل ندارد و این تصورات قبل از هر حس و احساسی برای عقل حاصل هستند و اگر فرض کنیم که هیچ صورت محسوسهای وارد ذهن نشود باز ذهن از خود و پیش خود واجد این تصورات است.

دکارت که سر دسته عقلیون است پارهای از مفاهیم و تصورات را از قبیل وجود و وحدت و حتی بعد و شکل و حرکت و مدت را نام میبرد و میگوید این تصورات هیچ گونه استنادی به حس ندارد و فطری و ذاتی عقل است. بعد از دکارت جماعتی از فلاسفه پیدا شدند که اصول عقاید دکارت را با فیالجمله اختلاف پذیرفتند. به عقیده دکارت و سایر عقلیون، علم حقیقی که قابل اعتماد و اطمینان است همان است که از راه معقولات فطری به دست آمده باشد. ما در مقدمه مقاله ٤ به مناسبتی گفتار دکارت و پیروانش را نقل کردیم (رجوع شود به صفحات ١٨١ و ١٨٢). کانت نیز به وجه دیگری قائل به معانی فطری شد و یک رشته از تصورات دیگری را ما قبل حس و احساس خواند. به عقیده کانت مفهوم زمان و مکان و آنچه منشعب از این دو مفهوم است از این قبیل است. وی جمیع مفاهیم ریاضی را فطری و ما قبل حس و احساس میداند.

روی نظریه عقلیون، عناصر ساده اولیه عقلیه بر دو قسم است: قسم اول، معقولاتی که از راه یکی از حواس خارجی یا داخلی وارد ذهن شده است و قوه عاقله با نیروی «تجرید» از آنها صورت کلی و معقول ساخته است. قسم دوم، معقولاتی که فطری و خاصیت ذاتی عقل است و هیچ گونه استنادی به حس و احساس ندارد.

حسیون

به عقیده این دسته، تصورات فطری ذاتی معنا ندارد. ذهن در ابتدا به منزله لوح سفید و بی نقشی است و به تدریج از راه حواس خارجی و حواس داخلی نقشهایی را میپذیرد. کار عقل جز تجرید و تعمیم یا تجزیه و ترکیب آنچه از راه یکی از حواس وارد ذهن میشود چیزی نیست. تمام تصورات ذهنی بدون استثناء صورتهایی هستند که ذهن به وسیله آلات حسیه از یک پدیده خارجی از قبیل سفیدی و سیاهی و گرمی و سردی و نرمی و درشتی و غیره، یا از یک پدیده نفسانی از قبیل لذت و رنج و شوق و