تأثیر محیط بر کنار نبوده و تدریجا تحولاتی در ساختمان یا خواص خود گرفته با محیط سازش مینمایند چنانکه شواهد زیادی برای اثبات این نظر از کتب طبیعی میتوان به دست آورد.

گذشته از این، به استقراء، پدیدههایی میتوان پیدا کرد که سودی برای آنها متصور نیست تا غایت خلقت آنها قرار بگیرد مانند روده اعور و برخی از غدههایی که در بدن انسان درست میشود و مانند پستان مرد و مانند پرده میان انگشتان برخی مرغان غیر آبی و جز آنها.

پاسخ این شبهه این است که ما بیاینکه در اجزای این بیان خرده گیری نماییم با تسلیم همه این سخنان سه اصل مسلّم علمی زیرین را یاد آوری مینماییم:

(١). جهان هستی به واسطه ارتباط و تأثیری که همه اجزائش در همه اجزائش دارد یک واحد حقیقی را تشکیل میدهد.

(٢). فعالیتهای توی هم پیچیده این واحد روی یک نظام مرتبی است که هیچ گونه استثنائی در وی نیست (قانون علت و معلول).

(٣). این جهان با نظام مخصوص خویش پیوسته در تحول بوده و رو به تکامل میرود.

با در نظر گرفتن سه اصل نامبرده و با بیانی که در مفهوم «غایت» کردیم آیا در مورد هر حادثهای که به نفع برخی از موجودات تمام میشود نباید گفت که این پدیده در چینش سلسله علل هر دو طرف که بالاخره به یک واحد برمیگردند منظور بوده و از همان جا صفت «ضرورت» به آن داده شده چنانکه قبلًا اشاره شد (در این بیان، مراد منظور بودن تصوری و فکری نیست بلکه مراد غایت کمالی و جبری است) و آیا جز این راهی هست؟

و آیا در موجوداتی که هر یک از آنها با ساختمان مخصوص و ابزار ویژه وجودی، به سوی کمالات مناسب خودشان رهسپار میشوند نباید گفت که آنها برای کسب این کمالات با خصوصیات وجودی مناسب آنها تجهیز شدهاند؟

و آیا در مورد پدیدههایی که به واسطه تراکیب ناجور یا متناقض از میان میروند نباید گفت که آنها مقدمه وجود و لازمه پیدایش موجودات کاملتر دیگری میباشند و بنابراین غایت و فایده وجود این پدیدهها همان غایت و فایده وجود کاملترشان میباشد زیرا تا اینها موجود نشده و از خمیره وجود کاملتر جدا نشوند وجود کاملتر پیدا نمیشود؟

مثل اینگونه پدیدهها مثل خراطهای است که از دهانه رنده نجّار کنار ریخته و در نتیجه از چوب ناهموار یک دری درست به وجود میآید چه، چوب ناهموار صلاحیت پیدا کردن شکل در را نخواهد داشت مگر با تباه شدن مقداری از ماده آن.