اثبات را به کلّی بر نمیدارد و نفی نمیکند، و همچنین نفی نفی نیز نفی را معدوم مطلق نمیکند. از این روی در نفی نفی، هم اثبات و هم نفی موجود است یعنی اثبات به صورت کاملتری ظهور میکند.

پس «نفی نفی» حاصل جمع «اثبات+ نفی» است ولی نه حاصل جمع جبری که مساوی با صفر بوده بلکه حاصل جمع دیالکتیکی اثبات و نفی که مساوی است با نفی نفی یعنی اثبات با شرایط جدیده و وجود کاملتر. و همچنین اگر نفی (موضوع در لحظه دوم) را مبدأ قرار دهیم نسبت به مرحله بعد از خود اثبات است، و مرحله پس از وی (نفی نفی) نفی وی میشود و مرحله پس از این مرحله (موضوع در لحظه چهارم) نفی نفی خواهد بود، و به همین ترتیب سلسله تکامل درست میشود.

و باید دانست که در ظهور تکامل از تخلّل نفی در میان «اثبات» و «نفی نفی» گزیری نیست زیرا تا اثبات نفی نشود نوبه به نفی که مصداق تکامل است نرسیده اثبات در جای خود ثابت میماند.

مثلًا تخم مرغ که یکی از پدیدههای طبیعت و سرگرم تحول و تکامل است دارای فعلیتی است که حافظ وضع حاضر او میباشد و در عین حال مشتمل بر قوای متضادهای است که با فعالیت خود میخواهند فعلیت او را منهدم ساخته و فعلیت تازهتری به وی دهند. پس اگر تخم مرغ را مبدأ قرار دهیم تخم مرغ اثبات است و در لحظه دیگر جوجه به عمل آمده و تخم مرغ را نفی میکند « (*)» و در لحظه سوم جوجه نفی شده و خود مرغ به وجود میآید که نفی نفی تخم و نفی جوجه میباشد، و همچنین گندم و ساقه گندم و خوشه گندم به ترتیب اثبات و نفی و نفی نفی هستند و به همین قیاس ...

میگویند با استقرار این قانون در طبیعت منظرهای تازه در پیش دیدگان ما نمودار شده و میبینیم که در جهان طبیعت هیچ پدیدهای عینیت « (**)» و ثبات ندارد و میبینیم وجود و عدم (ضدین به اصطلاح دیالکتیک) با هم کمال آشنایی و یگانگی داشته و جمع میشوند و از این روی فرهنگ امروزه به افسانه اصالت عینیت و ثبات و استحاله اجتماع ضدین گوش نمیدهد.

طرفداران ماتریالیسم دیالکتیک این قانون را که «قانون تکاپوی طبیعت» نامیده و پایههای سه گانه آن را گاهی به نام «تز، آنتیتز سنتز» و گاهی «اثبات، نفی، نفی

(*) به عبارت دیگر تخم مرغ «نه مرغ» یعنی نفی مرغ است (استاد شهید).

(**) به مسأله عینیت و امکان حد و تعریف و نقدی که از این جهت از منطق ارسطو میشود توجه کامل شود (استاد شهید).