مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٧٦٠ - نکته ٢

حرکت چیست؟ هنگام حرکت چه چیز انجام یافته و پیدا می شود؟

حرکت، و به ویژه حرکت مکانی، از چیزهایی است که هر یک از ما از آغاز زندگی با آن سر و کار داشته و هرگز از پیش چشم ما و شاید از اندیشه و فکر ما ناپدید نمیشود. از این روی با آن کاملا آشنا بوده و آن را میشناسیم.

جسمی فرض میکنیم که از نقطه معینی به سوی نقطه دیگری که صد متر از نقطه اولی فاصله دارد حرکت میکند. جسم مفروض در نقطه اولی (مبدأ) ساکن بود چنانکه در نقطه آخری (مقصد) ساکن میباشد؛ و البته این سکون که عدم حرکت جسم است نسبی است، زیرا چنانکه گفته خواهد شد در جهان طبیعت، ساکن مطلق که از هر جهت ساکن باشد نداریم.

حرکتی که جسم در مسافت میان دو نقطه مبدأ و منتهی انجام میدهد امتدادی (یا طولی) به امتداد مسافت دارد و امتداد دیگری ١ نیز به امتداد زمان- که مثلًا با

---

طبق نظریه کون و فساد هنگامی که یک شئ از حالت بالقوه به حالت بالفعل درمیآید ماده صورت اولی را رها میکند پس صورت اولی فاسد و تباه میشود سپس صورت بعدی پدید میآید- مانند اینکه کسی پیراهن خود را بکند و پیراهن دیگری بپوشد- همچنانکه امکان قبلی نیز معدوم میگردد و فعلیتی جانشین آن میشود. پس در حقیقت در هر تبدل جوهری «تبادل» صورت میگیرد: صورتی جا خالی میکند و صورتی دیگر جای آن را پر میکند، امکانی معدوم میشود و فعلیتی جانشین آن میگردد. از این رو قهراً نوعی گسستگی میان صورت پیشین و صورت پسین وجود دارد همچنانکه میان امکان پیشین و فعلیت جانشین او این گسستگی وجود دارد.

اما طبق نظریه حرکت جوهریه «تبادل» نیست بلکه «تبدل» است به معنی واقعی کلمه که ملازم است با پیوستگی و اتصال و وحدت صورت پیشین و صورت پسین، و همچنین اتصال و وحدت امکان قبلی و فعلیت بعدی.

اگر این مدعا ثابت بشود که میان امکان و فعلیت فاصله نمیتواند وجود داشته باشد و فعلیتها مجموعا یک فعلیت را تشکیل میدهند، ثابت میشود که هر چه در جهان رخ میدهد از طریق «حرکت» است.

[١]. برای اینکه «حرکت» را تعریف کنیم یک نوع خاص از آن را که بهتر و بیشتر