مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٦٢٢ - نکته ٢

«آزاد» فکر میکند اندیشه و پنداری است که با خارج وفق نمیدهد.

این است خلاصه نظر این دانشمندان و اگر این بیان با رجوع به اصل این بحث در فلسفه با ترازوی درست و منطق صحیح سنجیده شود روشن خواهد شد که مغالطهای است مرکب از مغالطههای چندی از چند بحث مختلف و جداگانه [که] نه تنها تنها و نه مجموعا این نتیجه افسون آمیز را نمیدهند. فلاسفه نیز چنین تهمتی را

مقدمات افعال اختیاری

در هر فعل اختیاری قدر مسلّم این است که دو مقدمه ادراکی و یک مقدمه انفعالی و یک مقدمه فعلی وجود دارد. دو مقدمه ادراکی عبارت است از ادراک فعل و ادراک فایده فعل. ادراک فعل عبارت است از تصور فعل و ادراک فایده فعل عبارت است از تصدیق موافقت اثر نهایی فعل با تمایلات حیاتی فاعل. مقدمه انفعالی عبارت است از هیجان شوقی یا خوفی درونی نسبت به اثر نهایی فعل، و مقدمه فعلی عبارت است از عزم و اراده که آخرین مقدمات فعل اختیاری است و منجر به صدور فعل خارجی است. البته در انسان بالخصوص یک مقدمه و مرحله دیگر قبل از مرحله عزم و اراده است که همان مقدمه موجب امتیاز مخصوص انسان از حیوانات است. آن مرحله عبارت است از مرحله سنجش و مقایسه و محاسبه و تأمل.

برخی از متکلمین قائل به یک مرحله علاوهای شدهاند و مدعی شدهاند که علاوه بر مراحل گذشته یک مرحله دیگر وجود دارد و آن عبارت است از تهاجم و حمله نفس به سوی عمل. نام این مرحله را گاهی «طلب» و گاهی «اختیار» گذاشتهاند. ولی این فرضیه مبتنی بر ملاحظات علمی فنی نیست بلکه صرفاً منظور فرض کنندگان این فرض فرار از شبهه جبر (به زعم خودشان) بوده و از این رو ارزش علمی ندارد که قابل بحث و انتقاد باشد. طلب کردن یا اختیار کردن، چیزی سوای اراده کردن نیست.