مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥٣٧ - نکته ٢

ضرورت و امکان معقول است نه محسوس

بیان مفصل اینکه مفاهیم ضرورت و امکان و امتناع از چه راهی وارد ذهن میشوند و قوه مدرکه به چه ترتیب و به چه کیفیت به آنها نائل میشود، و آیا آن طوری که برخی از حسیون پنداشتهاند ورود این مفاهیم را به ذهن از راه یکی از حواس میتوان توجیه کرد یا نه، و همچنین بیان اینکه به چه دلیل باید این مفاهیم را جزء مفاهیم عامه فلسفی و معقولات ثانیه شمرد و همچنین بیان اینکه آیا دلیلی هست که همه اذهان خواه ناخواه واجد این مفاهیم هستند یا نه، جزء مطالبی است که با در نظر گرفتن وضع این مقاله ما نمیتوانیم به تفصیل وارد آنها بشویم ولی اندک توجهی کافی است که بفهمیم هیچیک از این مفاهیم سه گانه حسی نیستند و معقولند. بدیهی است که ضرورت و جبر و خلاف ناپذیری که بر سراسر موجودات حاکم است یک پدیده بالخصوصی در عرض سایر پدیدههای جهان نیست که قابل حس و لمس باشد و ما هرگز جبر و ضرورت را ندیده یا نشنیده یا بو نکردهایم و در عین حال تصور روشنی از آنها داریم، پس عقل ما این حقایق را به طریق دیگر نائل شده. بعلاوه ما در مقاله ٥ به اثبات رسانیدیم که علّیت و معلولیت قابل احساس نیست و همچنین ثابت کردیم که مفهوم وجود را ذهن از راه احساس نائل نشده، پس چگونه ممکن است که ضرورت و جبر را که از شؤون علّیت و معلولیت است و از لحاظی از شؤون وجود است ما احساس کرده باشیم؟!

دانستن اینکه ضرورت و امکان و امتناع معقول است نه محسوس، از آن جهت برای ما مفید است که وقتی اقسام ضرورتها و امکانها را بیان میکنیم و توضیح میدهیم که غیر از جبر علّی و معلولی که مادیین آن را میشناسند ضرورتها و جبرهای دیگری نیز هست، اگر مورد اعتراض واقع شویم که ما جز جبر علّی و معلولی را احساس نمیکنیم در پاسخ خواهیم گفت که ما حتی جبر علّی و معلولی را نیز احساس نمیکنیم و همه این ضرورت و جبرها را با نوعی از تحلیل عقلی مییابیم.