با بررسی این بیان روشن میشود که این دانشمندان دو مسأله نامبرده را یکی پنداشته و پس از آن نام «جبر و تفویض» را با تبدیل لغت «تفویض» به «اختیار» از مسأله دومی برداشته و به جای دو خاصه مسأله اوّلی یعنی «ضرورت و لا ضرورت»

حکمفرماست و از نظر دیگر امکان؛ و هنگامی که از جنبه کلامی این مسأله را مورد مطالعه قرار میدهیم میبینیم نه این است که افعال انسان صرفاً مستند به اراده ذات باری است و انسان منعزل است از تأثیر، و نه این است که صرفاً مستند به خود انسان است و رابطه فعل با ذات باری منقطع است، بلکه امری است بین امرین و در عین اینکه فعل مستند به خود انسان است مستند به اراده ذات باری نیز هست منتها در طول یکدیگر (نه در عرض و به طور شرکت)، و هنگامی که از جنبه اخلاقی مطالعه میکنیم باز میبینیم نه این است که سرشتهای موروثی، ثابت و غیر قابل تغییر باشد، و نه این است که موضوع سرشت و طینت و اخلاق موروثی به کلی دروغ باشد، بلکه امری است بین امرین یعنی در عین اینکه پارهای از اخلاق با عوامل وراثت از نسلی به نسلی دیگر منتقل میشود با عوامل تربیتی قابل تغییر و تبدیل و کاهش و افزایش است.

بحثی با مادیین

مادیین صد در صد طرفدار عقیده جبر هستند و هر گونه اختیار و آزادی را از انسان در مقابل عوامل مادی محیط و جبر تاریخ منتفی میدانند. مادیین کوشش میکنند که انسان را صد در صد محکوم طبیعت و تابع طبیعت و مقهور طبیعت جلوه بدهند و او را در تمام افعال و آثار و افکار و انتخاب خط مشی و راه و روش و مسلک و عمل تابع وضع مخصوص محیط مادی جلوه بدهند. مادیین طبق همین عقیده مادی خود تاریخ بشر را به طور مادی توجیه و تفسیر میکنند یعنی هر عمل و هر وضع و هر نمود اجتماعی و هر حرکت و تطور و انقلاب اجتماعی را صرفاً مولود وضع مادی محیط میدانند و شرایط مختلف محیط مادی را به وجود آورنده آن وضع و آن حالت میدانند. به عقیده مادیین پیدایش مرامها و مسلکها و مذاهب و سیستمهای فلسفی و هنرها و دانشها در هر عصری انعکاس وضع مخصوص حوائج مادی زندگانی بشر در آن عصر است و