مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٩٦٢ - نکته ٢

برای بعضی از مسائل در خود قرآن رسما دست به استدلال تعقلی محض زده شده است از قبیل:

لو کان فیهما الهة الّا اللّه لفسدتا (انبیاء/ ٢٢).

کلمات ائمه دین و پیشوایان اسلام پر است از این نوع استدلالها. در جهان اسلام و مخصوصاً در شیعه یک الهیات بسیار غنی و پر مغز به وجود آمد. علت اصلی آن، درسهایی است که قرآن القا کرد و امر به تدبر در آنها نمود. این درسها به وسیله ائمه اطهار مخصوصاً شخص امیر المؤمنین علی علیه السلام در خطابهها، مجالس درس، دعاها، احتجاجها توضیح داده شده است و اکنون گنجینهای بینظیر و بسیار گرانبها در اختیار ماست هر چند خودمان قدر آنها را نمیدانیم.

براهین فلسفی در شکلهای مختلف

از نظر فلسفه اول باید اثبات «واجب الوجود» بشود سپس وحدت و بساطت و علم و قدرت و سایر صفاتش اثبات گردد. ما فعلًا در مقام اشاره به براهین اثبات ذات واجب هستیم، مسأله صفات در ضمن خود مقاله خواهد آمد.

فلاسفه براهین زیادی برای اثبات واجب اقامه کردهاند. بعضی از آن براهین بر بطلان دور و تسلسل مبتنی است و بعضی مبتنی نیست. اگر بخواهیم براهین فلاسفه را در این موضوع تقسیم بندی کنیم، از نظر کلی دارای سه شکل و سه فرم میباشند که ما آنها را با نامهای «ارسطی»، «سینوی» و «صدرایی» مشخص میکنیم.

برهان ارسطی یا ارسطویی همان برهان معروف «محرک اول» است. ارسطو در این برهان از وجهه یک عالم طبیعی بحث کرده است نه از وجهه یک فیلسوف الهی. برهان محرک اول بر پنج اصل مبتنی است:

الف. حرکت نیازمند به محرک است.

ب. محرک و حرکت زمانا توأماند، یعنی انفکاک زمانی آنها محال است.

ج. هر محرک یا متحرک است یا ثابت.

د. هر موجود جسمانی متغیر و متحرک است.

ه. تسلسل امور مترتبه غیر متناهیه محال است.