مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٦٢١ - نکته ٢

هرگز آیندهای را نمیتواند پیش بینی نماید.

و چون زیر بار این محالات نمیتوان رفت باید گفت انسان مجبور است و اینکه افعال خود را «اختیاری» (بی ضرورت و بیعلت) یا خود را در اراده خود

---

پرتو غرایز عالیه میتواند هدفهای عالی معنوی از قبیل خیر اخلاقی و کمال علمی و قرب به ذات حق را در نظر بگیرد و از طرف دیگر در پرتو قوه تعقل میتواند اهمیت یک هدف و موجبات و موانع رسیدن آن را به طور منطقی تحت محاسبه درآورد.

از مجموع آنچه تاکنون گفته شد معلوم شد که اولًا افعال صادره از انسان مانند هر ممکنالوجود دیگری در ذات خود به طوری است که ممکن است بشود و ممکن است نشود و در پرتو علل و مقدمات معینی است که ضرورت و وجوب پیدا میکند و ثانیاً فعالیتهای انسان و حیوان با فعالیتهای جمادی از قبیل سوختن آتش و جذب جاذبه و مغناطیس و غیره فرق دارد و آن فرق این است که برای فعالیتهای جمادی فقط یک راه در طبیعت تعیین شده و امکان انحراف از آن راه به جمادات داده نشده و از این رو فعالیتهای جمادی محدود و یکنواخت است ولی این محدودیت و یکنواختی از فعالیتهای حیوانی برداشته شده و میدان عملی به آنها داده شده و تعیین راه به اراده و انتخاب خود حیوان واگذار شده است و ثالثاً انسان در کیفیت اختیار و انتخاب با حیوان فرق میکند و آن اینکه حیوان فقط تحت تأثیر غریزه راهی را که تعیین آن به اراده و اختیار خود حیوان واگذار شده است تعیین و اختیار میکند و در مقابل حکومت غریزه آزادی ندارد ولی انسان به عللی در مقابل تحریکات غریزی اجبار ندارد و آزاد است که اثر تحریک غریزه را تحت محاسبه درآورد و احیاناً در مقابل آن مقاومت کند و آن را به عقب براند.

اکنون چند مطلب است که باید ذیلا بیان شود:

[١]. مقدمات افعال اختیاری چیست؟[٢]. آیا این مقدمات، اختیاری است یا غیر اختیاری؟[٣]. جبر و تفویض از جنبه کلامی.